Spis publikacji

Publikacje

Prof. dr Dieter Suhr
SYSTEM PIENIĄDZA NEUTRALNEGO
Krytyczna analiza tradycyjnego pieni�dza
i "pieni�dz neutralny" jako finansowa innowacja ¹

Prof. dr Dieter Suhr
Uniwersytet w Augsburgu
1990

1. Wprowadzenie

1.1. Punkty wyj�cia

Nasza teza brzmi: Obecna zachodnia gospodarka wolnorynkowa, pomimo swej ogromnej sprawno�ci, cierpi na znaczne niedomogi pieni�nego systemu transakcyjnego.

Usuni�cie niedostatk�w tradycyjnego systemu pieni�nego mog�oby nie tylko zwi�kszy� gospodarcz� efektywno�� systemu wymiany wolnorynkowej, ale i jej godziwo�� i sprawiedliwo�� spo�eczn�.

Istniej� bardzo proste wskaz�wki wyja�niaj�ce oba te zagadnienia, to jest wady systemu monetarnego oraz pokazuj�ce jak ulepszy� us�ugi wymiany pieni�nej. Przede wszystkim s� one zgodne z nowoczesn� ekonomik�, kt�ra stwierdza i� pieni�dz oszcz�dza koszty informacyjne i transakcyjne a przez to zwi�ksza te� zakres produkcji i konsumpcji oraz dobrobyt.

1.2. Trudno�ci poj�ciowe

Koncepcje, o kt�rych b�dzie mowa, pomimo swej prostoty, napotykaj� w naszych umys�ach na opory. Przyczyny tych trudno�ci nie tkwi� jednak�e "w nowych ideach, lecz w tym aby wyzwoli� si� od dawnych, kt�re rozkrzewi�y si� u wi�kszo�ci z nas w wyniku otrzymanego wykszta�cenia, w ka�dym zak�tku naszego umys�u" ². Na przyk�ad, praktycznie wszyscy ekonomi�ci s� mocno przekonani , i� nasz obecny pieni�dz, z bardzo ma�ymi wyj�tkami, osi�gn�� ju� szczytow� sprawno��, a zatem nie wymaga �adnej istotnej zmiany czy ulepszenia.

Aby unikn�� przeszk�d zwi�zanych z tradycyjnym my�leniem, wyjdziemy od bardzo podstawowych stwierdze� i b�dziemy si� stopniowo posuwa� od gospodarki Robinsona Cruzoe a� do pieni�nej, aby doj�� do naszego projektu pilotowego. Chodzi tu o finansow� innowacj�, mianowicie o system pieni�dza neutralnego, kt�ry zaprojektowano tak, aby by� konkurencyjny wobec systemu tradycyjnego. Poniewa� w tym nowym systemie us�ugi transakcyjne s� ta�sze ni� w przypadku jego tradycyjnego rywala, nasz neutralny uk�ad powinien odnie�� zwyci�stwo.

1.3. Sformu�owanie problemu

Wsp�czesna ekonomika monetarna stwierdza, �e pieni�dz daje oszcz�dno�� informacji i koszt�w transakcyjnych. �atwo sobie wyobrazi�, i� bez pieni�dzy ludzie musieliby wyszukiwa� mo�liwo�ci wymienne, to znaczy zbiera� informacje o potencjalnych partnerach do wymiany oraz o ich ofercie towarowej. W dodatku bardzo trudno oszacowa� warto�� danego towaru je�li nie istnieje jednostka monetarna, w kt�rej mo�na by go wyceni�. Dlatego wymiana barterowa jest k�opotliwa i kosztowna, wymaga ogromnego nak�adu wysi�ku dla dokonania transakcji. Natomiast przy pomocy pieni�dza po prostu sprzedajemy i kupujemy towar na rynku. Dlatego sprzedawanie i kupowanie za po�rednictwem pieni�dza jest wygodne i oszcz�dza wydatki.

Lecz pieni�dz nie tylko oszcz�dza koszty informacyjne i transakcyjne. Powoduje te� powstawanie nowego rodzaju kosz�w transakcyjnych, nieobecnych w gospodarce wymiennej i dotychczas praktycznie nie branych pod uwag� przez teori� ekonomiczn�. Moim zamierzeniem jest uwidoczni� i poszerzy� �wiadomo�� o tych nowych kosztach transakcyjnych, kt�re obci��aj� poszczeg�lnych uczestnik�w gospodarki i zmniejszaj� skuteczno�� pieni�dza w redukowaniu koszt�w. W tym celu powinni�my przede wszystkim przyjrze� si� gospodarce bez wymiany, p�niej gospodarce bezpo�rednio wymiennej i wreszcie kosztom (i zyskom) powstaj�cym wraz z wprowadzeniem do gospodarki pieni�dza.

2. Od ekonomii samowystarczalno�ci do gospodarki pieni�nej

2.1. Brak wymian w spo�eczno�ci gospodarki Robinsonowej

Za��my na pocz�tek gospodark� z udzia�em jednostek �yj�cych w spos�b ca�kowicie samowystarczalny. Ci Robinsonowie w og�le nie wymieniaj� d�br. Nie ma wi�c koszt�w transakcyjnych. Ka�dy zajmuje si� tylko sob�. Mo�na pomy�le� o transportowaniu d�br z miejsca na miejsce tj. w przestrzeni, czy o przenoszeniu ich mi�dzy chwil� obecn� do przysz�o�ci tj. przechowywaniu. S� to jednak�e tylko realne procedury, przemieszczaj�ce dobra pozostaj�ce w�asno�ci� danej osoby a nie transakcja w sensie ekonomicznym, przenosz�ce dobra pomi�dzy lud�mi.

Nasi Robinsonowie nie �yj�c w spos�b samowystarczalny s� pod wieloma wzgl�dami wyra�nie ograniczeni. Mog� konsumowa� tylko to co sami wytwarzaj�. Nie maj� mo�liwo�ci u�ytkowania nawzajem swoich wytwor�w i korzystania ze spo�eczno-ekonomicznych obop�lno�ci. �yj� dzi�ki swym osobistym umiej�tno�ciom i mo�liwo�ciom pracy. S� wi�c pozbawienie prawie wszystkich udogodnie�, do kt�rych jeste�my przyzwyczajeni.

Na przyk�ad zbywaj�ce dobra, z kt�rych Robinson nie musi korzysta� dzisiaj, a kt�re mog� mu si� przyda� p�niej, musi osobi�cie przechowywa�, ponosz�c koszty. Obecnie mo�emy zast�pi� przechowywanie rzeczywistych d�br uprawnieniami do rzeczywistych d�br a nawet uprawnieniami do przysz�ych pieni�dzy ³. Natomiast Robinson musi sobie poradzi� bez takich dogodno�ci . Inaczej m�wi�c, Robinson nie tylko jest pozbawiony korzy�ci z podzia�u pracy ale i zr�nicowania w czasie konsumpcji przez poszczeg�lne jednostki. Ponosi straty z powodu konieczno�ci utrzymywania i przechowywania wszystkich rzeczywistych d�br, kt�re chce "zaoszcz�dzi�" dla konsumpcji w p�niejszym czasie.

2.2. Koszty transakcyjne gospodarki barterowej

Nast�pnie przyjrzymy si� transakcjom dokonywanym w ramach gospodarki barterowej, gdzie poszczeg�lne jednostki mog� u�ytkowa� dobra innych os�b. Wymiana nie b�dzie zachodzi�a dobrowolnie je�li ka�dy z partner�w nie osi�gnie wi�cej ni� daje. Wymiana wi��e si� z wzajemnym wzrostem u�yteczno�ci. Ze wzgl�du na mo�liwo�� wymiany d�br, jednostki zdobywaj� pierwszy stopie� korzystania z podzia�u zar�wno pracy jak i konsumpcji.

Je�li jednak dokonanie wymiany powoduje u partnera oczekiwanie wysi�k�w i nak�ad�w, kt�re przekraczaj� oczekiwane przeze� korzy�ci, wymiana zostaje zablokowana przez koszty transakcyjne blokuj�ce wymian�. W rzeczy samej, jak ju� powiedzieli�my barter jest k�opotliwy. W dodatku, osoby wytwarzaj�ce dobra na wymian� ponosz� ryzyko nie znalezienia takich odbiorc�w swoich d�br, kt�rzy mogliby dostarczy� akurat to, co oni sami chcieliby uzyska�. Wysokie koszty transakcyjne mocno ograniczaj� zakres wymiany a przez to i skal� produkcji i konsumpcji.

Wymiana nie powoduje oczywi�cie "koszt�w" w sensie wydatk�w pieni�nych, bo pieni�dza jeszcze nie ma. Jest jednak obci��ona rzeczywistymi kosztami w postaci pracy poszukiwawczej, wysi�k�w poniesionych na komunikowanie si�, energii zu�ytej na targowanie itd. Ten rodzaj koszt�w dzia�a jak bariera zniech�caj�ca jednostki do wymiany. Podobn� rol� spe�niaj� c�a.

Zatem w gospodarce barterowej jednostki wkr�tce osi�gn� poziom koszt�w transakcyjnych, po kt�rym wymiana staje si� nieop�acalna; sk�ania ich to do pozostawania w obszarze samowystarczalno�ci. Wytwarzaj�c dobra na w�asny u�ytek, ludzie wiedz� przynajmniej, �e zaspakajaj� w�asne potrzeby.

2.3. Koszty transakcyjne w gospodarce pieni�nej

Je�li do gospodarki wprowadzi si� pieni�dz, na rynkach pojawia si� nowe sztuczne dobro, o szczeg�lnych w�a�ciwo�ciach.

2.3.1. Pieni�dz jako dobro spo�ecznych stosunk�w

Z punktu widzenia bezpo�redniego zaspakajania w�asnych potrzeb to nowe dobro jest zupe�nie ja�owe, to znaczy bezu�yteczne. Robinson nie mo�e pieni�dzy je��, ani zbudowa� z nich domu, ani zmniejszy� koszt�w przechowywania u�ywaj�c pieni�dza jako substytutu magazynowania swoich rzeczywistych d�br.

Pieni�dz posiada jednak�e cechy, kt�re stanowi� o jego u�yteczno�ci w sytuacjach spo�eczno-gospodarczych, jako �rodka wymiany albo jako "magazynu warto�ci". W tym drugim przypadku po�ytek z pieni�dza polega na tym, �e jest on rodzajem uprawnienia, czy uprawnionego oczekiwania posiadacza pieni�dza, �e otrzyma dobra dostarczane przez kogo� innego. Pieni�dzy mo�na te� u�ywa� jak substytutu magazynowania rzeczywistych d�br, bo istniej� inne osoby, posiadaj�ce (czy wytwarzaj�ce lub przechowuj�ce) oraz dostarczaj�ce odpowiednie dobra i poniewa� pieni�dz wyposa�a jego okaziciela w uprawnienie czerpania z d�br oferowanych przez innych. Dlatego pieni�dz jest czasem wyr�niany spo�r�d zwyk�ych towar�w przez okre�lenie go jako "dobra spo�ecznych stosunk�w". ⁴

2.3.2. Oszcz�dno�� na kosztach transakcyjnych

Pieni�dz po�redniczy w wymianach i zast�puje je poprzez sprzedawanie i zakupywanie, stanowi�ce transakcje gospodarcze. Mo�emy wi�c nadal m�wi� o "kosztach transakcyjnych" w odniesieniu do pe�nej, obucz�onowej procedury sprzeda�y i kupna albo o kosztach ka�dej p�fazy wymiany. Podobnie mo�emy w og�lno�ci m�wi� o konkretach zamiast o "sprzedaj�cych" i "kupuj�cych".

Dla uzyskania cech transakcji kontrahenci w gospodarce pieni�nej musz� wprawdzie dokona� dw�ch transakcji mianowicie sprzeda�y i kupna, zamiast jednej wymiany. Jednak�e ekonomi�ci nie maj� �adnych w�tpliwo�ci, �e te dwie p�fazowe transakcje s� bardziej efektywne od jednofazowej wymiany a to z powodu tego, i� pieni�dz oszcz�dza koszty informacyjne i transakcyjne (por.1.3). Przy pomocy spo�eczno-ekonomicznej instytucji pieni�dza transaktorzy mog� po prostu wysy�a� dobra przez siebie oferowane i zamawia� dobra, kt�re chc� otrzyma� poprzez kana�y wyspecjalizowanych rynk�w. Pieni�dz stanowi bilet wst�pu do tych zinstytucjonalizowanych kana��w transakcyjnych gospodarki pieni�nej. Sprawno�� instytucji monetarnych poszerza znacznie zakres korzystnych transakcji. Nast�puje istotny wzrost gospodarczych kontakt�w i transakcji i odpowiednio do tego rozszerzaj� si� granice produkcji i konsumpcji. Co wi�cej, wzrasta bardzo zamo�no�� dzi�ki rozbudowaniu podzia�u pracy i konsumpcji.

Zauwa�my i� �w wzrost dobrobytu zawdzi�czamy nasilaniu si� korzystnych kontakt�w i transakcji. Przyrost bogactwa bierze si� z produktywno�ci bardziej sprawnych system�w informacji i transakcji. Dobra i us�ugi produkcyjne czy konsumpcyjne, dostarczane przez innych, s� po prostu osi�galne mniejszym kosztem. Nie powiedzieli�my jeszcze nic o "kapitale" i jego produktywno�ci. Nie by�o dot�d potrzeby wprowadzania tej kategorii, poniewa� omawiane zjawiska mo�na by�o uchwyci� i dostatecznie opisa� w terminach jednostek, d�br, informacji, transakcji i co najwa�niejsze - koszt�w informacyjnych i transakcyjnych.

2.3.3. Pieni�dz jako warunek wst�pny transakcji

Mo�na stwierdzi�, �e w gospodarce pieni�nej z zaawansowanym podzia�em pracy i konsumpcji, samowystarczalno�� staje si� prawie mimowolna. Ludzie zale�� jedni od drugich. S� nie tylko konsumentami ani wy��cznie producentami, lecz praktycznie zawsze tak�e uczestnikami transakcji. Zanim zdo�aj� otrzyma� dobra potrzebne do produkcji czy konsumpcji, musz� dokonywa� transakcji. Transakcja poprzedza konsumpcj� i tak�e produkcj�, opart� na dobrach wytwarzanych przez innych. Role zar�wno konsumenta jak i producenta u�ywaj�cego dobra uzyskiwane od innych s� zawsze poprzedzane przez rol� uczestnika transakcji. Za� ta z kolei zawsze obejmuje rol� nabywaj�cego i wydaj�cego pieni�dz. W gospodarce pieni�nej pieni�dz staje si� w�a�ciwie warunkiem dokonywania transakcji i w konsekwencji, produkcji i konsumpcji.

Dlatego ci, kt�rzy z jakiegokolwiek powodu nie mog� gra� roli nabywc�w pieni�dza, nigdy nie mog� przyj�� roli jego wydawcy i nigdy nie mog� z powodzeniem kupowa� d�br czy us�ug. Ponadto mo�na wykaza�, �e brak pieni�dza w r�kach os�b maj�cych niezaspokojone potrzeby, mo�e w�a�ciwie uniemo�liwi� im dokonywanie transakcji, kt�re by�yby w przeciwnym przypadku mo�liwe i korzystne.

W tym celu rozwa�my przypadek potencjalnego sprzedawcy, kt�ry stara si� zdoby� pieni�dze oferuj�c dobra, u�yteczne us�ugi czy prac�. Za��my te�, �e znajduje potencjalnego nabywc�, kt�ry bardzo potrzebuje oferowanych d�br. Nawet w takiej sytuacji pierwszy nie mo�e sprzeda� drugiemu swoich d�br i nie otrzyma pieni�dzy, o ile potencjalny kupiec sam nie ma pieni�dzy lub nie ma mo�liwo�ci ich uzyskania, np. samemu sprzedaj�c jakie� dobra, czy zaci�gaj�c kredyt. Za��my dalej, �e �w potencjalny kupiec wie o innym potencjalnym nabywcy, kt�ry potrzebuje jego d�br. I tutaj zn�w nie b�dzie m�g� sprzeda� swoich d�br i otrzymywa� pieni�dzy, je�li jego potencjalny odbiorca nie ma lub nie mo�e zaopatrzy� si� w pieni�dze itd.

2.3.4. Nowe utrudnienie transakcyjne

Potencjalni dostawcy i producenci z jednej strony, a z drugiej potencjalni odbiorcy czy konsumenci maj� utrudnion� mo�liwo�� dokonania transakcji mo�liwych do przeprowadzenia, gdyby nie mogli pos�u�y� si� transakcyjnym "smarem" - pieni�dzem. Inaczej m�wi�c, nawet w�wczas gdy partnerzy gotowi do wymiany posiadaj� dostateczny zas�b informacji, transakcja mo�e nie doj�� do skutku z braku pieni�dzy. Jedna osoba pozbawiona pieni�dzy mo�e zahamowa� ca�y szereg transakcji, podobnie pojedynczy posiadacz pieni�dzy, kt�ry nie wydaje czy nie wypo�ycza swych pieni�dzy, mo�e spowodowa�, �e ca�y szereg partner�w nie mo�e dokona� transakcji. Zatem w gospodarce pieni�nej jednostki do�wiadczaj� osobliwego utrudnienia transakcji, nieobecnego w gospodarce barterowej.

Brak mo�no�ci zaopatrzenia si� w pieni�dze oznacza utrudnienie dokonywania transakcji. To za� oznacza przeszkod� w produkowaniu i konsumowaniu. Kto�, czyje transakcje zostan� zablokowane z powodu braku dost�pu do pieni�dzy, zostaje praktycznie wykluczony z gospodarczej spo�eczno�ci.

2.3.5. Oprocentowanie pieni�dza jako nowy koszt transakcyjny

Jak wy�ej zobaczyli�my, wymiana w gospodarce barterowej jest k�opotliwa i kosztowna. Rych�o zacina si� wskutek niepokonywalnych brak�w informacji, przes�aniaj�cych potrzeby innych os�b, ich ��dania i zasoby. Pieni�dz wykaza� zatem swoj� skuteczno�� jako katalizator tworzenia kana��w komunikacyjnych, umo�liwiaj�cych penetracj� niejasno�ci sfery ekonomicznych interakcji. Teraz zauwa�yli�my jednak�e nowe utrudnienia dla jednostek maj�cych potrzeby transakcyjne, a mianowicie trudno�� uzyskania pieni�dzy, bez kt�rych kana�y transakcyjne pozostaj� dla nich niedost�pne i planowane transakcje nie mog� doj�� do skutku.

Te nowe trudno�ci dotycz� nabywania pieni�dza transakcyjnego przez potencjalnego kontrahenta.

W roli sprzedawcy nie mo�e on znale�� kupuj�cego (w tym przypadku potencjalny nabywca cz�sto te� odczuwa brak pieni�dzy, bo nie mo�e sprzeda� z kolei swoich towar�w itd.).
W roli nabywcy - jest pozbawionym mo�liwo�ci po�yczenia pieni�dzy, je�li nie sta� go na op�acenie procentowego kosztu po�yczki; koszt odsetkowy czyni dla� dobra dro�szymi ni� dla innych.

Przyjrzyjmy si� owym kosztom oprocentowania, uniemo�liwiaj�cym potencjalnym partnerom dokonywanie transakcji, kt�re przy braku oprocentowania by�yby mo�liwe do przeprowadzenia. Oprocentowanie p�acone za po�yczk� pieni�n� dzia�a jak bariera prohibicyjnego kosztu dokonania transakcji, kt�re w innej sytuacji by�yby "realnie korzystne". Skoro transakcje s� praktycznie niemo�liwe bez pieni�dzy i skoro p�aci si� procenty za pieni�dze u�ywane do transakcji po�rednich, oprocentowanie pieni�dza musi by� traktowane jako "nowa forma kosztu transakcyjnego", nieobecna w gospodarce barterowej.

Zauwa�my, �e w tych przypadkach oprocentowanie w og�le nie jest postrzegane jako "koszt kapita�u". Partnerzy p�ac� odsetki nie za "kapita� finansowy" lecz za umo�liwienie korzystania z pieni�dza w swoich transakcjach, niezale�nie od tego, do czego te pieni�dze zostan� u�yte w p�niejszym okresie. Oprocentowanie musimy p�aci� nie tylko za "kapita� finansowy" na kupno d�br inwestycyjnych, lecz tak�e za po�yczki wydawane na konsumpcj�, czy nawet za pieni�dze na konwersj� d�ugu albo na zap�acenie pogrzebu. Tak�e i tutaj, dla uchwycenia i opisania omawianych zjawisk gospodarczych, nie mieli�my potrzeby odwo�ywania si� do poj�cia "kapita�".

2.3.6. Koszty transakcyjne nowoemitowanych pieni�dzy

Najwyra�niej pieni�dze nie tylko oszcz�dzaj� nam koszt�w lecz s� �r�d�em nowej formy koszt�w transakcyjnych a mianowicie oprocentowania za po�yczone pieni�dze. Te specyficzne koszty najlepiej zilustrowa� przygl�daj�c si� kosztowi nowoemitowanego pieni�dza dla jego gospodarczych u�ytkownik�w.

Za��my sytuacj� gospodarki wymiennej, gdzie utworzono bank dla drukowania i emitowania pieni�dzy. Skoro pieni�dzy nie daje si� zazwyczaj za darmo, przyjmijmy, �e nowy pieni�dz jest puszczany w obieg jako po�yczka dla poszczeg�lnych jednostek, kt�re potrzebuj� pieni�dzy aby oszcz�dzi� na kosztach informacyjnych i transakcyjnych. Ta wyidealizowana metoda czy model emitowania pieni�dza s� zgodne ze wsp�czesnymi realiami, po pierwsze dlatego, �e system bankowy tak�e kreuje nowe pieni�dze przez tak� czy inn� form� kredytu i po drugie wskutek tego, �e nowoemitowany pieni�dz jest oprocentowany zupe�nie tak samo jak pieni�dz po�yczkowy pochodz�cy od jego prywatnych posiadaczy. Za��my te�, �e konsumenci i producenci, poinformowani o korzy�ciach, zamierzaj� stosowa� pieni�dze dla obni�enia koszt�w swoich transakcji oraz, �e odpowiednie w�adze podj�y dzia�ania ograniczaj�ce ca�kowit� ilo�� pieni�dza.

Ot� konsumenci i wytw�rcy, kt�rzy po�yczaj� pieni�dze na wydatki, musz� uwzgl�dni�:

Po pierwsze, korzy�� z nabywania d�br przy pomocy pieni�dzy zamiast uci��liwej wymiany
Po drugie, koszt oprocentowania nowoemitowanych pieni�dzy.

U�ywaj�c pieni�dzy, mog� przeprowadzi� transakcje bardziej oszcz�dnie. Lecz korzy�� ta jest umniejszona o koszt nabycia "pieni�dza" jako "katalizatora transakcji". Zatem, z jednej strony, pieni�dz czyni dobra ta�szymi przez to, �e mo�na je uzyska� z mniejszym wysi�kiem. Z drugiej strony jednak�e, pieni�dz czyni dobra dro�szymi, bo do ceny d�br trzeba doliczy� wydatki na oprocentowanie instrumentu transakcyjnego. Dlatego te� jednostki pos�uguj�ce si� pieni�dzem oszcz�dzaj� na transakcjach tylko w�wczas, gdy zysk z oszcz�dno�ci zwi�zanych z fizycznym wysi�kiem zwi�zanym z wymian� nie jest zr�wnowa�ony czy przewy�szony przez nowe wydatki transakcyjne nazywane "oprocentowaniem".

Te nowe koszty transakcyjne nie wyst�powa�y w / �wiecie barterowym. Tak�e nie wyst�powa� w nim bank emituj�cy pieni�dz. Nie by�o te� jego dochod�w z oprocentowania emisji.

Skoro koszty drukowania i emitowania pieni�dzy s� wzgl�dnie niskie, podczas gdy p�acone za� oprocentowanie stosunkowo wysokie, bank zarabia na us�ugach emisyjnych "rent� senioraln�" (seignorage) w postaci warto�ci dodanej od wyemitowanych pieni�dzy. Ostatecznie wi�c mamy w gospodarce pieni�nej nie tylko nowe koszty lecz i nowy rodzaj zysku, kt�ry prawie dok�adnie odpowiada nowym kosztom. Bank po prostu korzysta z faktu, �e jednostki maj� potrzeby transakcyjne i �e pieni�dz obni�a koszty ich transakcji bardziej ni� obci��enia bankowe zwi�zane z emisj�.

2.3.7. Utrudnienia transakcji przez oprocentowanie

Oprocentowanie p�acone za pieni�dz kredytowy zwi�ksza koszty transakcyjne. Dzia�a wi�c wobec transakcji jako przeszkoda kosztowa. Podczas gdy pieni�dz jako taki wzbogaca sposobno�ci jednostek a w og�lno�ci poszerza zakres transakcji, koszt odsetkowy te sposobno�ci zuba�a i ogranicza zakres transakcji. Nawet w�wczas, gdy bank przekazuje swoje zyski do bud�etu na pa�stwowe wydatki, te dodatkowe wp�ywy nie mog� zr�wnowa�y� wszystkich transakcji, kt�re zosta�y wstrzymane w przypadkach, gdy jednostki stwierdzaj� ich [nieop�acalno�� przy pomocy po�yczonych pieni�dzy, kt�rych oprocentowanie podwy�sza dla nich ceny bardziej ni� dla innych.

Tu zatem zostaje potwierdzona nasza wst�pna teza dotycz�ca niesprawno�ci obecnego pieni�dza: skoro pieni�dz nie tylko oszcz�dza koszty, lecz tak�e powoduje wzrost koszt�w transakcyjnych, kt�re redukuj� zakres transakcji, nasz obecny system monetarny jest suboptymalny. Jego niesprawno�� polega na tworzeniu nowych koszt�w.

2.3.8. Nieodpowiednio�� koszt�w i zysk�w z pieni�dza

Gdy po�yczkobiorca wydaje swe pieni�dze, korzysta z tego nabywaj�c potrzebne dobra. Za� ich sprzedawca otrzymuje wtedy pieni�dze i mo�e wyst�pi� w roli nabywcy innych d�br i przez co pojawiaj� si� kolejni sprzedawcy, otrzymuj�cy pieni�dze umo�liwiaj�ce im dalsze nabywanie itd. Zatem pieni�dz uzyskany przez pierwszego transaktora uruchamia ca�y �a�cuch nowych transakcji. Umo�liwia to wszystkim jego uczestnikom korzystanie z po�ytku pieni�dza dla zwi�kszenia sprawno�ci transakcji. Albo, u�ywaj�c modniejszych s��w, "powoduje uzewn�trznienie koszt�w" [positive externalities] zwi�zanych z u�ywaniem pieni�dza, przenosz�c je wy��cznie na jednostk� zapocz�tkowuj�c� �w proces.

Podczas gdy taka jednostka ponosi koszty oprocentowania zwi�zane z wyemitowaniem nowego pieni�dza i korzysta z niego tylko w jednej transakcji, wszyscy inni odnosz� korzy�ci z tych pieni�dzy, nie b�d�c obci��onymi ich kosztami. Na tym polega wadliwo�� alokacji koszt�w i zysk�w z tych pieni�dzy.

2.3.9. Tworzenie i niszczenie pieni�dza

Gdy nadchodzi termin sp�aty po�yczki i po�yczkobiorca musi sp�aci� kredyt, musi zu�y� na to cz�� swoich pieni�dzy i nie mo�e ich wyda� na dobra. I tak jak poprzednio uruchamia� ca�y szereg transakcji, pozyskuj�c i wydaj�c pieni�dze, obecnie przerywa �w proces transakcyjny. Pieni�dze, kt�re zwraca bankowi, znikaj� z rynku. Szereg transakcji, kt�re zosta�yby uruchomione, gdyby wyda� pieni�dze zamiast je zwraca�, doznaje zahamowania z braku pieni�dzy.

W ekonomice monetarnej emisj� pieni�dza nazywa si� te� "jego kreacj�". Podobnie znikanie pieni�dza z rynku i trzymanie go w sejfie bankowym nazywa si� "destrukcj� pieni�dza", poniewa� gdy si� go usunie z rynku, nie mo�e on ju� dzia�a� jako instrument oszcz�dzaj�cy koszty transakcyjne.

3. Tradycyjne "oszcz�dzanie z inwestowaniem"

3.1. "Pieni�dz" a "kapita�"

Zauwa�my ponownie, �e oprocentowanie p�acone za nowoemitowane pieni�dze nie ma nic wsp�lnego z "kapita�em" ani z "oszcz�dno�ciami". Bank niczego nie "oszcz�dza". W szczeg�lno�ci nie po�wi�ca aktualnej konsumpcji w zamian za przysz�� konsumpcj�, lecz po prostu drukuje i emituje pieni�dze. Tak�e i po�yczaj�cy nie otrzymuj� od banku niczego co mo�na by uwa�a� za "kapita�". Uzyskuj� po prostu pieni�dze do cel�w transakcyjnych i w�a�nie za to p�ac� oprocentowanie. Je�li nast�pnie wydaj� pieni�dze na dobra kapita�owe, "aby zwi�kszy� produktywno�� swego przedsi�biorstwa", to jest na "fizyczny kapita�", znowu� zwi�kszenie wydajno�ci bierze si� z tego, i� pieni�dze umo�liwi�y im nabycie tych rzeczy. Zatem koszty poniesione na zwi�kszenie efektywno�ci i produktywno�ci za po�rednictwem �wie�o wyemitowanego pieni�dza nie s� kosztami "kapita�u" lecz transakcji, prowadz�cej do owego (fizycznego) "kapita�u".

Oczywi�cie z punktu widzenia "inwestora" wydaj�cego po�yczone pieni�dze na urz�dzenia produkcyjne, koszty ich nabycia s� w pewien spos�b zwi�zane z tym co zamierza z nimi uczyni�. Nast�pnie, w jego oczach, koszty wydaj� si� przynale�e� do nabytych d�br. Lecz nast�puje tu pomylenie przyczyny ze skutkiem, powoduj�c fataln� intelektualn� dezorientacj�. Bo nasza terminologia przes�ania fakt, i� to, co jest faktycznie og�lnym kosztem pieni�dza, a wi�c kosztem transakcyjnym, bierze si� mylnie za szczeg�lny rodzaj kosztu "kapita�u".

3.2. Przezwyci�anie opor�w my�lowych

W tej sytuacji sk�onni jeste�my uzna�, �e oprocentowanie pobierane za nowowyemitowany pieni�dz mo�na by tak w�a�nie pojmowa�.⁵ Argumentuje si� mianowicie, i� oprocentowanie otrzymywane przez jednostki "oszcz�dzaj�ce" prywatne pieni�dze, op�acane przez innych, kt�rzy "te pieni�dze inwestuj�", nale�y traktowa� jako "premi� za oszcz�dzanie" i jako "koszt kapita�u" (finansowego). Jako �e w tych przypadkach fundusze, kt�re nie zosta�y przeznaczone / przeznaczone na konsumpcj� przez jednostk� oszcz�dzaj�c�, zdaj� si� zwi�ksza� efektywno�� produkcji. W tym tradycyjnym uj�ciu, oprocentowanie stanowi cen� r�wnowa��c� od�o�enie konsumpcji przez oszcz�dzaj�cego i "produktywno�� kapita�u".

Jednak�e trzeba zdawa� sobie spraw�, �e nawet i w tych razach fizyczne dobra inwestycyjne, czyni�ce produkcj� bardziej efektywn�, nie s� bynajmniej tworzone przez "kapita� finansowy". Faktycznie po�yczone pieni�dze umo�liwi� "inwestorowi" dokonywanie transakcji dla uzyskania potrzebnych d�br "produktywnych".. Nale�y zobaczy�, �e obecny jest inwestor potrzebuj�cy d�br inwestycyjnych i obecny jest kto� kto ju� posiada i oferuje takie w�a�nie dobra oraz, �e nie maj� oni szansy przeprowadzi� transakcji je�li bank, czy kto� inny, nie dostarczy im pieni�dzy. Tak�e w tym przypadku pieni�dz stanowi transakcyjny katalizator sprz�gaj�cy kupuj�cego i sprzedaj�cego rzeczone dobra inwestycyjne, natomiast brak pieni�dzy oznacza, �e ich transakcja, kt�ra w zasadzie by�a by ca�kowicie mo�liwa, w "kategoriach rzeczywistych mo�liwo�ci", nie dochodzi do skutku z powodu niesprawno�ci monetarnego systemu transakcyjnego.

W zwi�zku z tym musimy te� zdawa� sobie spraw�, �e nasze wyobra�enia o tym czym jest "oszcz�dzanie" nie musz� by� trafne i �e jeste�my dezorientowani przez terminologi� oraz skojarzenia, kt�re s� z ni� zwi�zane. Faktycznie w obecnej fazie naszych docieka� spotykamy najdrastyczniejsz� posta� tego co nazwali�my "umys�owymi oporami", a mianowicie, i� "trudno�� le�y nie w nowych ideach, lecz w pozbywaniu si� starych" (Keynes). Musimy wi�c dokona� zabiegu wymazania, tabula rasa w dos�ownym, oryginalnym, arystotelesowskim znaczeniu. To znaczy musimy postara� si� my�le� bez uwzgl�dniania naszych my�lowych przyzwyczaje�. Aby si� uwolni� trzeba si� nawet sprzeciwi� tradycyjnie pojmowanym pogl�dom odno�nie tego czym jest "oszcz�dzanie i inwestowanie". Bo je�li rzeczywi�cie jeste�my pod wp�ywem intelektualnego z�udzenia, przes�aniaj�cego nasz� zdolno�� widzenia i utrudniaj�cego zrozumienie na czym polegaj� niesprawno�ci naszego pieni�dza, w�wczas nie mamy szans na wyswobodzenie i rozja�nienie naszej wizji, je�li nie uda si� nam my�le� po nowemu, niezale�nie od nawykowych koncepcji "oszcz�dzania i inwestowania".

W naszym przypadku "my�lenie zasadnicze" oznacza odwo�anie si� do koncepcji i do terminologii nowoczesnej ekonomiki transakcyjnej, mianowicie: "transakcji" i "pieni�dza" rozumianego jako narz�dzie do oszcz�dzania "koszt�w transakcyjnych". U�wi�cona tradycj� formu�a, �e oprocentowanie r�wnowa�y "abstynencj�" konsument�w i "produkcyjno��" fizycznego "kapita�u" nawi�zuje do mniej precyzyjnych idei wi��cych psychologi� jednostek z fizycznymi w�a�ciwo�ciami d�br, zamiast zajmowa� si� ekonomicznymi oddzia�ywaniami pod wp�ywem tych psychologicznych i fizycznych czynnik�w. W dodatku nie ma w og�le jasno�ci kim jest "inwestor": oszcz�dzaj�cy, gdy po�ycza komu� swoje pieni�dze (czy kupuje finansowe aktywa), albo przedsi�biorca wydaj�cy po�yczone pieni�dze (czy u�ywaj�cy cudzych d�br produkcyjnych)? Przede wszystkim tradycyjne sformu�owanie odnosi si� tylko do specjalnego przypadku. Niewydawanie swoich pieni�dzy ma cz�sto inne pod�o�e ni� tylko "powstrzymywanie si�" od konsumpcji. Na przyk�ad mo�e by� korzystniej przechowywa� pieni�dze czy uprawnienia do pieni�dzy, zamiast przechowywa� dobra, gdy (kra�cowe) koszty przekraczaj� odpowiednie (kra�cowe) zyski; za� po�yczone pieni�dze nie zawsze s� zu�ywane na dobra inwestycyjne, lecz tak�e na zakupy konsumpcyjne. W tym ostatnim przypadku oprocentowanie by�oby cen� r�wnowa��c� czyje� powstrzymanie si� od aktualnej konsumpcji z jej przeciwie�stwem, tj. sk�onno�ci� do aktualnej konsumpcji przejawian� przez inn� jednostk�. By�by to w rzeczy samej bardzo p�odny wariant tradycyjnego sformu�owania; mo�e jednak�e budzi� w�tpliwo�ci odno�nie og�lno�ci koncepcji "oszcz�dzania na inwestycj�".

Udzielanie i odpowiadaj�ce mu branie po�yczek stanowi wsp�ln� procedur� (czy "punkt przeci�cia si�") r�nych �a�cuch�w gospodarczych interakcji, kt�re mog� mie� bardzo r�ne motywacje od strony po�yczkodawcy i -biorcy. Nie mo�emy traci� z oczu faktu, i� oprocentowanie po�yczonych pieni�dzy stanowi nale�no�� niezale�n� od r�norodnych motyw�w dawcy aby "nie wydawa� lecz po�ycza�" i od rozmaitych przyczyn, dla kt�rych druga strona nabywa pieni�dze. W ka�dym razie dawca rezygnuje z u�ycia swych pieni�dzy do bie��cych transakcji za� biorca nabywa te pieni�dze poniewa� potrzebuje ich dla swych aktualnych transakcji. ⁶

3.3. Oszcz�dzanie jako quasidestrukcja pieni�dzy

Po�yczanie czyich� pieni�dzy jest poprzedzone przez "nie wydawanie ich". Oszcz�dzanie, tradycyjnie oznacza zarazem po pierwsze procedur� " nie wydawania" swych pieni�dzy, a po wt�re jedn� z mo�liwych motywacji, a mianowicie "po�wi�canie" obecnej konsumpcji dla wi�kszej konsumpcji w przysz�o�ci. Ten ostatni czynnik, istotny dla tradycyjnego "oszcz�dzania", ma charakter psychologiczny: zak�ada nienasycon� sk�onno�� do aktualnej konsumpcji, fachowo nazywan� "preferencj� czasow�", nad kt�r� przewa�a jeszcze wi�ksza preferencja wi�kszej konsumpcji w przysz�o�ci. W naszym rozwa�aniu jednak�e nie zajmujemy si� g��wnie tymi psychologicznymi motywacjami, kt�re "kra�cowo" wp�ywaj� na indywidualny wyb�r aby "oszcz�dza�" oraz "wypo�ycza�". Skupiamy si� natomiast na pieni�dzu i transakcjach.

Niezale�nie od swych psychologicznych motyw�w, tradycyjny "ciu�acz" nie wydaje swych pieni�dzy na dobra realne, lecz je zatrzymuje. W kategoriach ekonomiki transakcyjnej, powstrzymuje si� od obecnych transakcji. Poniewa� jednak wszystkie transakcje anga�uj� przynajmniej dwie jednostki, wstrzymanie si� od transakcji przez jedn� stron�, kt�ra nie wydaje swoich pieni�dzy, oznacza jednocze�nie, �e drugi potencjalny partner transakcji tak�e si� wstrzymuje, lub raczej zostaje wstrzymany od transakcji. Pieni�dz, kt�ry wywo�a� koszty (wynik�e z oprocentowania) obci��aj�ce nabywc�, spoczywa obecnie w szkatu�ce albo w sejfie kogo� innego, kto "oszcz�dza pieni�dze".

W gospodarce barterowej osoba, kt�ra nie podejmuje udzia�u w wymianie, wy��cza z niej kogo� innego. Jednak�e zatrzymywanie u siebie prostych d�br, jakie si� wymienia w tego rodzaju gospodarce, dotyka tylko tych potencjalnych partner�w, kt�rych dostawy zaspokajaj� potrzeby jednostki, zatrzymuj�cej swoje dobra u siebie. Natomiast w gospodarce pieni�nej, jeden potencjalny nabywca, je�li nie wydaje swoich pieni�dzy, przerywa ca�y �a�cuch transakcji, kt�re zosta�yby przeze� uruchomione, gdyby kontynuowa� nabywanie d�br od ich potencjalnych sprzedawc�w.

Musimy zatem stwierdzi�, �e tradycyjny "oszcz�dzaj�cy", w okresie czasu, w kt�rym przetrzymuje pieni�dze zamiast je wydawa�, blokuje szereg transakcji, kt�re dosz�yby do skutku w przypadku, gdyby pieni�dze wydawa�.

Ujmuj�c rzecz w bardziej modnych terminach, �w oszcz�dzaj�cy tworzy "negatywne okoliczno�ci" dla innych, na kt�rych odbija si� niemo�no�� sprzeda�y, to jest niemo�no�� uzyskania pieni�dzy. Nasz "oszcz�dzaj�cy" w swej roli " niewydaj�cego", przechowuj�cy swe pieni�dze w sejfie, czy gdzie indziej, powoduje znikanie ich z rynkowego obiegu.

Przypomnijmy, i� znikanie pieni�dzy z rynku i przechowywanie ich poza nim nazywa si� "destrukcj�" pieni�dza, w�wczas gdy czyni to bank emituj�cy pieni�dze, kt�re nast�pnie odbiera (por. 2.3.9.). Tutaj mamy podobny efekt, lecz spowodowany przez prywatnych "oszcz�dzaj�cych", kt�rzy dzia�aj� jak ma�y prywatny quasibank, na jaki� czas niszcz�cy pieni�dz.

3.4. "Wypo�yczanie" jako quasiemisja pieni�dzy

Zazwyczaj tradycyjni "ciu�acze" nie przechowuj� du�ych ilo�ci got�wki. Wypo�yczaj� j� raczej innym. Dzi�ki temu ich pieni�dz pojawia si� ponownie na rynku. Oczywi�cie nie "wydaj�" go: sami przez si� nie zapocz�tkowuj� nowych szereg�w transakcji. Umo�liwiaj� jednak aby uczyni� to kto� inny. Tutaj znowu musimy pami�ta�, �e wprowadzenie pieni�dza do obszaru dzia�ania transakcyjnego nazywa si� "kreacj�" pieni�dza gdy dokonuje tego bank. Tutaj, kiedy czyni� to prywatni po�yczkodawcy pieni�dza, skutki s� takie same. "Po�yczkodawca" dzia�a jak ma�y prywatny quasibank , kt�ry emituje pieni�dz na pewien okres czasu. I zupe�nie podobnie jak bank, czerpie zyski z oprocentowania, kt�re przekraczaj� znacznie koszt emisji pieni�dza. Nasz po�yczkodawca w swej roli quasiemitenta pieni�dza korzysta z faktu, �e przychody z oprocentowania znacznie przewy�szaj� koszty procedury "niewydawania" i "wypo�yczania" pieni�dzy. Uzyskuje quasisenioraln� op�at� [quasi seignorage] ze swej quasiemisji swego quasizniszczonego pieni�dza.

Zatem procedura "wypo�yczanie zamiast wydawania" swych pieni�dzy jest sama przez si� korzystna i funkcjonuje ze swej natury, jako sztuczna motywacja jednostek do zaniechania wydawania, ze wzgl�du na osi�gane korzy�ci. Wyja�nia to sk�d bierze si� oczekiwanie wzrostu konsumpcji, powoduj�ce, �e jednostki oszcz�dzaj� wi�cej ni� by�yby sk�onne czyni� pod nieobecno�� zyskownego mechanizmu "wypo�yczania zamiast wydawania". Zatem oprocentowanie nie pochodzi od oryginalnego wyrzeczenia si� aktualnej konsumpcji w zamian za konsumpcj� w przysz�o�ci, lecz ca�kiem odwrotnie: gospodarka pieni�na ofiarowuje jednostkom zyskown� op�at� senioraln� w zamian za "wypo�yczanie zamiast wydawania" i w ten spos�b zach�ca ich sztucznie do wyrzeczenia si� aktualnej konsumpcji na rzecz wi�kszej konsumpcji w przysz�o�ci.

4. Strukturalna nieneutralno�� pieni�dza

4.1. "Wypo�yczanie zamiast wydawania" a "po�yczanie zamiast sprzedawania"

Tradycyjnie pieni�dz posiada dwie zasadnicze funkcje, mianowicie jako instrument oszcz�dzaj�cy koszty transakcyjne i jako "akumulator warto�ci" (por. 2.3.1). Tymczasem zobaczyli�my i� przechowywanie (w znaczeniu "niewydawanie") swych pieni�dzy oznacza wycofanie ich z rynku i blokowanie szeregu transakcji: "prywatn� quasidestrukcj� pieni�dza". Widzieli�my te�, �e wypo�yczenie pieni�dza oznacza korzystanie z tego utrudnienia i obci��enie uczestnik�w transakcji dodatkowymi kosztami transakcyjnymi za ka�dym razem gdy stosuje si� mechanizm "wypo�ycza� zamiast wydawa�"w postaci prywatnej quasiemisji pieni�dza z pobraniem prywatnej op�aty quasisenioralnej.

Jednak�e opcja korzystania z "wypo�yczania zamiast wydawania" zak�ada, �e dana jednostka nie u�ywa swych pieni�dzy do aktualnych transakcji. Ma to miejsce w�wczas gdy zadowala si� tym co posiada, gdy ma (w sensie granicznym) zb�dne pieni�dze. Inaczej ma si� sprawa z jednostkami potrzebuj�cymi pieni�dzy aby kupi� dobra i tymi, kt�re zamierzaj� produkowa� dobra aby je spieni�y�, by m�c si� utrzyma�. St�d obecny system pieni�ny daje jednostkom maj�cym swoje potrzeby zaspokojone, okazj� skorzystania z mo�liwo�ci zablokowania innym transakcji i czerpania z tego zysk�w.

Obecny system monetarny wyposa�a bogatych, maj�cych ju� du�y poziom zamo�no�ci, w dodatkow� opcj� korzystania z gry w "wypo�yczanie zamiast wydawania". Mo�liwo�� "wypo�yczania zamiast wydawania" jest ca�kowicie bezp�atna dla zamo�nych posiadaczy (pieni�dza). Maj� oni swobod� decyzji, kalkuluj�c jedynie w kategoriach wi�kszego czy mniejszego zysku (koszt mo�liwo�ci, sposobno�ci).

Inni, kt�rzy maj� niezaspokojone istotne potrzeby bytowe, a zatem i transakcyjne, maj� w tej grze przypisan� sprz�on� rol�, a mianowicie rol� po�yczkobiorcy w epizodzie "po�ycza� zamiast sprzedawa�". Jednostki, maj�ce niezaspokojone potrzeby, nie maj� swobody wyboru odno�nie po�yczania. Ich potrzeby zmuszaj� ich do tego i kalkuluj� si� w kategoriach rzeczywistych koszt�w, kt�rymi si� obci��aj�.

Obop�lna struktura zyskownego "wypo�ycza� zamiast wydawa�" po stronie kapita�u ⁷ oraz kosztownego "po�ycza� zamiast sprzedawa�", po stronie konsument�w i producent�w przedstawia w ogromnym skr�cie sam� istot� asymetrii lub, m�wi�c j�zykiem profesjonalnym, nieneutralno�ci pieni�dza. Po�yczkodawca eksploatuje potrzeby transakcyjne i po�rednio tak�e potrzeby egzystencjalne oraz aktywno�� gospodarcz� po�yczkobiorc�w. Powt�rzmy: nie w ten spos�b, i� dostarcza im "finansowy kapita�", lecz przez to, �e usuwa na pewien czas barier� dla transakcji. Jest to dok�adnie mechanizm poprzez kt�ry nasz pieni�dz powoduje, i� jednostka niezamo�na, znajduj�ca si� w potrzebie i aktywna, p�aci za to, co stanowi nadmiar u bogatych, maj�cych potrzeby zaspokojone i nie zmuszonych do wytw�rczej aktywno�ci [the idle ones]. W ten w�a�nie spos�b niesprawno�ci naszego systemu pieni�nego towarzyszy niesprawiedliwo�� i nieuczciwo��.

4.2. Czasowa swoboda pieni�dza wobec czasowej niepewno�ci partner�w transakcji

W gospodarce wymiennej kontrahenci musz� zdecydowa� o momencie wzajemnej wymiany d�br. Zatem odbiorca czyjego� dobra jest pewny, �e w ustalonym czasie mo�e przekaza� swoje. Natomiast sprzedaj�cy w ramach gospodarki pieni�nej nie musi decydowa� o terminie zg�oszenia zapotrzebowania na pewne towary, a tak�e o terminie zdecydowania si� na wydatek oczekiwanej sumy pieni�dzy. Z tej swobody decyzji, ze strony posiadacza pieni�dzy, odno�nie d�br, partner�w, miejsca i czasu wyra�enia swego zapotrzebowania, bierze si� niepewno�� innych dostawc�w co do ich dostaw. Swoboda terminowa posiadacza pieni�dzy wi��e si� �ci�le z czasow� niepewno�ci� dostawc�w. Korzy�ci i dogodno�ci posiadaczy pieni�dzy stanowi� koszty i ryzyko dostawcy.

Fakt ten ponownie ukazuje, �e pieni�dz narzuca asymetryczn� struktur� dystrybucji. Jednostki, kt�re sta� na trzymanie pieni�dzy, nie b�d�c zmuszone do konsumowania swoich dochod�w, maj� cenne swobody pieni�ne. Natomiast ci, kt�rzy maj� niezaspokojone potrzeby, s� obci��eni ryzykiem i kosztami. Tak powstaje rodzaj sta�ego przep�ywu czy transferu pieni�dzy od aktywnych i przedsi�biorczych, kt�rzy ponosz� koszty, do biernych, kt�rym przypadaj� w udziale korzy�ci.

4.3. Produkcja pieni�dza i korzy�ci z jego p�ynno�ci

Je�li nikt nie akceptuje pieni�dza, nie ma on �adnej warto�ci transakcyjnej. Pieni�dz mo�e funkcjonowa� jako pieni�dz tylko pod warunkiem, i� ka�dy mo�e oczekiwa�, �e inni b�d� wydawa� i przyjmowa� go jako medium ekonomicznych transakcji. Dlatego nie wystarczy samo techniczne emitowanie instrumentu pieni�nego przez jak�� w�adz� czy bank. Banknoty i monety staj� si� p�ynnym pieni�dzem tylko dzi�ki powszechnemu czynieniu ze� takiego w�a�nie u�ytku. Mo�na powiedzie�, �e pieni�dz uzyskuje sw� p�ynno�� nie od emituj�cego banku, lecz od wszystkich kontrahent�w, kt�rzy go u�ywaj�. Pieni�no�� pieni�dza bierze si� z aktywno�ci transakcyjnej samych jednostek. Nadawanie pieni�dzowi p�ynno�ci ulega jednak�e przerwaniu, gdy jednostki nie przyjmuj� czyich� pieni�dzy lub gdy nie wydaj� w�asnych. I powt�rzmy, ten kto przerywa i zaburza proces tworzenia p�ynno�ci pieni�dza, ma z tego korzy��, a mianowicie przez to, �e ma swobod� odno�nie czynnika czasu i dysponuje opcj� "wypo�yczenia zamiast wydawania", gdy natomiast inni ponosz� uci��liwo�ci, b�d�c zmuszeni do "po�yczania zamiast sprzedawania". Dzi�ki temu posiadacz pieni�dzy korzysta z p�ynno�ci pieni�dza, tworzonej przez innych

5. Pieni�dz bezprocentowy: system Pieni�dza Neutralnego

5.1. Teoretyczna koncepcja koszt�w przechowywania

Przeprowadzili�my analiz� tradycyjnego systemu pieni�nego i jego skutk�w, aby wyra�nie zobaczy�, �e niesie on z sob� niesprawno�ci i niesprawiedliwo��. Obecnie nadszed� czas aby pokaza�, i� tradycyjnego pieni�dza nie musimy ju� traktowa� jako nieuchronnego fatum. Praktyczn� koncepcj� pieni�dza mo�na wyja�ni� na wiele sposob�w. Pouczaj�ce jest wyj�cie od swob�d zapewnionych przez pieni�dz jego posiadaczowi. W ekonomice te cenne dogodno�ci pieni�dza nazywano w taki spos�b, aby je unaoczni� z r�nych punkt�w widzenia, jako "dogodno�ci", "premia p�ynno�ciowa", "us�ugi pieni�ne", "zysk z trzymania pieni�dza", "gwarancja pieni�na", "produkcyjne korzy�ci pieni�dza", "u�yteczno�� zasob�w pieni�nych".

Te korzy�ci z dysponowania p�ynnym pieni�dzem wynikaj� z w�a�ciwej mu zdolno�ci do umo�liwiania transakcji gospodarczych. Jednak�e transakcyjna funkcja pieni�dza zostaje podwa�ona przez to, i� z pieni�dza mo�na odnosi� darmowe korzy�ci nawet w�wczas, a nawet szczeg�lnie w�wczas, gdy si� go zatrzymuje i uniemo�liwia mu jego w�a�ciwe funkcjonowanie.⁸ Ta w�a�nie mo�liwo�� i czerpanie korzy�ci z sabotowania �a�cuch�w transakcji, stanowi o suboptymalnej sprawno�ci pieni�dza. Tego rodzaju korzy�ci zach�caj� jednostki do trzymania pieni�dzy⁹ czy do wypo�yczania ich zamiast wydawania. Dlatego, je�li stawiamy sobie za cel zmniejszenie dysfunkcji i poprawienie operatywno�ci pieni�dza, musimy usun�� lub zneutralizowa� dystrybucyjne defekty, dzi�ki kt�rym posiadacz pieni�dzy uzyskuje korzy�ci i zyski pieni�ne, za� pozostali ponosz� koszty, ryzyko i wydatki.

Skoro przyczyny tych dystrybucyjnych defekt�w, to jest czerpanie korzy�ci¹⁰ z pieni�nej p�ynno�ci, nie mo�na zlikwidowa� nie rujnuj�c samego pieni�dza, strategia powinna si� skoncentrowa� na zneutralizowaniu tego efektu. Mo�na to uczyni� w bardzo prosty spos�b, przynajmniej pod wzgl�dem zasady teoretycznej. Skoro bowiem problem polega na darmowych korzy�ciach z trzymania pieni�dza, �w dodatni efekt psychologiczny, zwi�zany z korzy�ciami, mo�na prosto skompensowa�, sprz�gaj�c z trzymaniem pieni�dza w�a�ciwo�ci niekorzystne, w postaci koszt�w, kt�rych negatywny efekt psychologiczny zr�wnowa�y tamten pozytywny.

Koncepcja polega zatem po prostu na tym, by przetrzymywanie pieni�dza wi�za�o si� z "kosztami przechowywania" dla skompensowania premii p�ynno�ciowej. Ujmuj�c rzecz w spos�b bardziej profesjonalny i og�lny,, p�ynne rzeczywiste salda typu pieni�nego musz� zosta� sprz�one z takimi symetrycznymi kosztami aby, w granicznym przypadku, r�wnowa�y�y korzy�ci odnoszone z p�ynno�ci. Podstawowe formu�y le��ce u pod�o�a tych idei mo�na znale�� w Og�lnej teorii J. M. Keynesa.¹¹ Keynes szczeg�owo rozwa�a� skutki tego rodzaju op�aty za przechowywanie pieni�dza. W��czy� nawet tego rodzaju niewielkie koszty p�ynno�ciowe do tzw. Propozycji Keynesa dla Mi�dzynarodowej Unii Rozliczeniowej.¹²

5.2. Konkurencyjno�� pieni�dza neutralnego wobec obecnie stosowanego

Obecnie system pieni�ny jest suboptymalny poniewa� jest �r�d�em dysfunkcjonalnych koszt�w transakcyjnych w postaci oprocentowania, kt�re albo obci��aj� kontrahent�w wydatkami pieni�nymi albo ca�kiem powstrzymuj� ich od mo�liwych do dokonania transakcji. Tak wi�c zaleta naszego projektu polega na ofiarowaniu kontrahentom finansowej innowacji, pozwalaj�cej na �atwe spe�nianie transakcyjnych funkcji pieni�dza, lecz ni�szym kosztem. Ofiarowuj�c potencjalnym kontrahentom monetarne us�ugi transakcyjne ta�sze ni� te, kt�re wyst�puj� w obecnym systemie, mo�na oczekiwa�, �e innowacyjny system pieni�dza neutralnego pokona w konsekwencji obecnie panuj�cy system monetarny.

Jednak�e wsp�czesny system pieni�ny startuje z lepszej pozycji, bo ka�dy przyjmuje, wydaje i u�ywa tradycyjne pieni�dze, podczas gdy system pieni�dza neutralnego (SPN¹³) jeszcze nie zosta� wdro�ony i rozpowszechniony. Co wi�cej, w sprawach pieni�nych ludzie s� nadzwyczaj ostro�ni, pow�ci�gliwi i zachowawczy. Tym niemniej fakt rozprzestrzeniania si� klub�w barterowych pokazuje, �e rynki finansowe s� otwarte na techniki transakcyjne we wst�pnej fazie nawet mniej efektywne ni� by�by pieni�dz neutralny. SPN jest bardzo elastyczny, poniewa� ofiarowuje techniczne u�atwienie dla stosowania pieni�dza obecnego.

Faza wst�pna jest oczywi�cie najtrudniejsza, poniewa� neutralny pieni�dz nie mo�e wykaza� swej skuteczno�ci dop�ty, dop�ki udzia� w SPN jest tak� rzadko�ci�, �e ponosi si� koszty poszukiwania partner�w i koszty frustracji je�li si� w og�le nie uda ich znale��. Lecz te pocz�tkowe utrudnienia mo�na znacznie zredukowa� je�li np. uczestnictwo zg�osz� lokalne w�adze finansowe. Pilotowe eksperymenty przeprowadzone Schwannenkirchen w Niemczech i w W�rgl w Austrii, w okresie Wielkiej depresji lat trzydziestych, wykazuj�, �e wprowadzenie pieni�dza zawieraj�cego op�at� za jego trzymanie jest mo�liwe. Przeciwnie: do�wiadczenia te przebiega�y tak dobrze, �e zagra�a�y tak szybkim rozprzestrzenieniem si� na ca�y kraj, �e mo�na je by�o zatrzyma� i st�umi� jedynie zakazem ze strony w�adz. Mo�na je by�o zakaza�, poniewa� u�ywa�y banknot�w jako technicznego instrumentu p�atniczego, a to by�o nielegalne. Pieni�dze te by�y obci��one kosztem p�ynno�ciowym. Na odwrocie mia�y 12 p�l dla poszczeg�lnych miesi�cy, wzgl�dnie 50 czy 52 wydzielonych obszar�w, na tygodnie danego roku, z zapisem, �e zachowuj� sw� warto�� nominaln� je�li b�d� okresowo ostemplowane.

5.3. Par� szczeg��w technicznych

5.3.1. Neutralny pieni�dz bankowy i neutralny pieni�dz papierowy

SPN korzysta z legalnych uprawnie� bank�w do kreacji i emisji pieni�dza bankowego. Dzia�a na zasadzie rachunk�w �yrowych albo czekowych. Dlatego nie ma technicznych trudno�ci w obci��aniu uczestnik�w kosztami p�ynno�ci. Pod tym wzgl�dem SPN istotnie r�ni si� od s�awnej propozycji "stemplowanego pieni�dza" Irwinga Fishera, maj�cej na celu ul�enie bezrobociu i pobudzenie handlu w USA (Stamp Scrip, Irwing Fisher, 1933). Koncepcja piecz�towanych banknot�w, podobnie jak to mia�o miejsce w eksperymentach w Schwannenkirchen i w W�rgl, by�a oparta na specjalnego rodzaju banknotach. Niezale�nie od tego, przekonywuj�ca argumentacja Fishera i Cohrssena na rzecz pieni�dza obci��onego kosztem,¹⁴ zar�wno jak ich popularny i �ywy opis praktycznych zalece� dla wyprowadzania opiecz�towanego pieni�dza, s� inspiruj�cymi i pomocnymi modelami dla naszego projektu SPN. Ka�dy wi�c, kto zaczyna praktyczn� prac� i chcia�by uzyska� wi�cej idei i bod�c�w, powinien zapozna� si� z ksi��k� Stamp Scrip. Co wi�cej, je�li rz�d pa�stwowy wspiera SPN, tak, �e mo�na zaaran�owa� legalne ramy nawet dla emisji banknot�w SPN, ksi��ka ta mo�e dostarczy� wskaz�wek bezpo�rednio przydatnych dla wprowadzenia tej finansowej innowacji.

5.3.2. Rachunek pieni�dza neutralnego (PN)

Grupa inicjatywna, kt�ra wprowadza SPN, mog�aby lub powinna przyci�gn�� lokalnych biznesmen�w, przedsi�biorc�w, stowarzyszenia konsumenckie, zwi�zki zawodowe itd., a w szczeg�lno�ci tylu ile si� da skarbnik�w lokalnych w�adz samorz�dowych i administracyjnych. Naturalnie bardzo wa�ny by�by udzia� banku (lub bank�w), zaanga�owanych silnie w prowadzenie lokalnych rachunk�w czekowych i �yrowych. Nie jest konieczne aby uczestnicy deklarowali nieograniczon� gotowo�� przyjmowania SPN jako sposobu zap�aty we wszystkich swoich transakcjach. Wystarczy, �e ich udzia� b�dzie polega� na otwarciu rachunku SPN i zechc� zdecydowa� czy i w jakim zakresie b�d� przyjmowali SPN, w poszczeg�lnych przypadkach lub zaakceptuj� warunki og�lne. Naturalnie, �e im szersza b�dzie akceptacja, tym lepiej dla wdra�ania pilotowego projektu SPN. Bank (nazwijmy go N-bankiem) ma szans� przyci�gn�� nowych klient�w, kt�rzy b�d� oczekiwali korzy�ci z bankowych us�ug w zakresie SPN. Samorz�dy i przedsi�biorcy b�d� mieli mo�liwo�� finansowania dodatkowych przedsi�wzi�� bez obci��ania si� dodatkowymi kosztami oprocentowania. Jednostki b�d� mog�y odnosi� korzy�ci np. ze stopniowego zast�powania d�ug�w zaci�gni�tych w tradycyjnym pieni�dzu, po�yczkami w NP, uwalniaj�c si� od oprocentowania itp.

Centralna idea polega na tym, i� N-bank kredytuje swoich klient�w saldami PN z oprocentowaniem prawie zerowym, lecz z kosztami p�ynno�ciowymi naliczanymi za okres utrzymywania tych p�ynnych sald w PN. Konwencjonalne oprocentowanie obejmuje te� premi� wzgl�dnie cen� ryzyka. W systemie PN ta premia czy cena ryzyka mo�e by� naliczana tak jakby to by�o oprocentowanie albo na przyk�ad poprzez pojedyncze obci��enie na pocz�tku ca�ego okresu kredytowania. Je�li klient pozb�dzie si� swego salda na rzecz innego uczestnika SPN na jego koncie PN, uwalnia si� tym samym od p�acenia koszt�w p�ynno�ci, kt�re przechodz� na odbiorc� PN. W ten spos�b ka�dy uczestnik ponosi koszty p�ynno�ciowe tylko dok�adnie za okres i w zakresie utrzymywania p�ynno�ci. Natomiast N-bank wci�� otrzymuje op�aty za p�ynno��, poniewa� pieni�dz debetowy u jednego klienta r�wnocze�nie jest kredytowany na rachunku nast�pnego. W ci�gu ca�ej w�dr�wki PN z rachunku na rachunek, towarzyszy mu op�ata za p�ynno��.

5.3.3. Refinansowanie kredyt�w w PN

Jednak�e, zanim N-bank b�dzie m�g� po raz pierwszy skredytowa� salda PN, musi refinansowa� fundusze w taki czy inny spos�b, sprzedaj�c obligacje na rynkach finansowych lub werbuj�c oszcz�dno�ci czy inne depozyty. Oczywi�cie wst�pne wyposa�enie w pieni�dze dla zainicjowania SPN mo�e zosta� dokonane przez cz�onk�w grupy inicjatywnej SPN, kt�ra w tym przypadku nie musi nawet rezygnowa� z oprocentowania. Za ten konwencjonalny zewn�trzny pieni�dz N-bank b�dzie p�aci� tradycyjne procenty. Wskutek tego, N-bank b�dzie musia� obci��y� swych klient�w operuj�cych w zakresie neutralnego pieni�dza, kosztami na sp�acenie tego oprocentowania, na pokrycie wydatk�w i swoich w�asnych zysk�w. W tym celu N-bank skalkuluje odpowiedni� mar�� (mi�dzy p�aconym oprocentowaniem a op�atami za p�ynno�� i innymi kosztami) obci��aj�c� klient�w neutralnego pieni�dza.

5.3.4. Obci��anie w pieni�dzu tradycyjnym kosztami us�ug w zakresie pieni�dza neutralnego

Zamiast obci��a� po�yczki swych PN klient�w konwencjonalnymi odsetkami, N-bank pobiera od nich op�aty za utrzymywanie p�ynnych N-sald. W ten spos�b N-bank zamienia konwencjonalne koszty oprocentowania na nowe koszt p�ynno�ciowe i przetwarza pieni�dz tradycyjny w neutralny. Istnieje wszak�e pewna trudno�� zwi�zana z op�at� za p�ynno�� i innymi kosztami za us�ugi �wiadczone w zakresie pieni�dza neutralnego: w fazie rozruchowej SPN i zanim PN nie wyprze pieni�dza tradycyjnego, N-bank musi sp�aca� swe w�asne wierzytelno�ci pieni�dzem tradycyjnym. N-bank musi wi�c obci��a� swych klient�w kosztami w pieni�dzu tradycyjnym. W rezultacie p�atno�ci w PN s� dokonywane czekami lub poleceniami przelewu [giro orders] wystawianymi na konta PN w N-banku, podczas gdy koszty z tym zwi�zane, na razie, musz� by� op�acane pieni�dzem tradycyjnym. Dlatego wygodne b�dzie dla N-banku oraz dla jego klient�w posiadanie rachunk�w konwencjonalnych obok kont PN.

5.3.5. Symetryczne koszty p�ynno�ci za dodatnie i ujemne salda PN

Musimy tu om�wi� osobliwe procedury, mianowicie dlaczego rachunki PN musz� by� obci��one symetrycznymi kosztami, niezale�nie od tego, czy saldo jest dodatnie czy ujemne.

Projekt pieni�dza stemplowanego i inne poprzedzaj�ce systemy PN korzysta�y z papierowych banknot�w. Banknoty zawsze wyra�aj� dodatnie saldo pieni�ne. Natomiast rachunki w SPN s� przystosowane do reprezentowania zar�wno dodatnich jak i ujemnych p�ynnych sald neutralnego pieni�dza:

Dodatnie p�ynne salda, jak pieni�dz papierowy, wyra�aj� monetarne oczekiwanie transakcji (wydawanie pieni�dzy) w nieokre�lonym przysz�ym terminie. Ujawnia si� tu swoboda w wymiarze czasu (omawiane w 4.2.): swoboda, kt�rej towarzyszy transakcyjna niepewno�� innych (nabywania pieni�dza). W systemie pieni�dza neutralnego, ta swoboda nie jest ju� bezp�atna. Wi��e si� z ni� ponoszenie koszt�w za p�ynno��.

Saldo ujemne, inaczej ni� w przypadku pieni�dza papierowego, przedstawia ujemne oczekiwania monetarne, kt�re s� wzajemnie sprz�one z dodatnimi, a mianowicie oczekiwania transakcji, aby naby� pieni�dze w niepewnym przysz�ym terminie, �eby skompensowa� sw�j p�ynny d�ug.

W systemie pieni�dza neutralnego nie mo�e by� r�nicy, czy niepewno�� bierze si� ze swobodnej decyzji jednostek co do wydania swoich pieni�dzy, czy od os�b, kt�re maj� swobod� decyzji co do ich nabycia. Dlatego ujemne salda musz� by� tak�e obci��one kosztem p�ynno�ciowym w spos�b symetryczny do odpowiednich koszt�w na�o�onych na dodatnie salda PN. Propozycje Keynesa dla Mi�dzynarodowej Unii Rozliczeniowej tak�e sugerowa�y wprowadzenie takich symetrycznych op�at na p�ynne salda trzymane w Unii.

5.3.6. Unikanie koszt�w p�ynno�ciowych

Klienci mog� unikn�� op�at p�ynno�ciowych za przetrzymywanie pieni�dz neutralnego na r�ne sposoby, bardzo pouczaj�co uwidoczniaj�ce charakterystyczne r�nice mi�dzy teori� i praktyk� finansow� SPN i systemu tradycyjnego.

Aby zmniejszy� kosztowne salda dodatnie, pozbywaj� si� pieni�dza neutralnego kupuj�c dobra lub po�yczaj�c go komu� innemu lub samemu N-bankowi. Na przyk�ad przenosz� je na rachunki oszcz�dno�ciowe PN w N-banku. Oznacza to, �e raczej zrzekaj� si� swej swobody decyzji ni� "oszcz�dzaj�" i �e zostaj� wynagrodzeni za swoje zrzeczenie, poprzez zwolnienie z koszt�w p�ynno�ciowych (a nie przez oprocentowanie).

Aby zmniejszy� kosztowne salda ujemne, nabywaj� pieni�dze sprzedaj�c dobra, lub po�yczaj�c PN od kogo� innego lub od samego N-banku. Na przyk�ad bior� z N-banku po�yczk� terminow� w pieni�dzu neutralnym, aby wyr�wna� sw�j p�ynny d�ug. Oznacza to ponownie, �e raczej rezygnuj� z zawieszenia decyzji ni� nabywaj� "finansowy kapita�"(!) i dzi�ki temu uzyskuj� nagrod� za swoje zdecydowanie poprzez pozbycie si� koszt�w p�ynno�ciowych (zamiast by� n�kani przez oprocentowanie za "finansowy kapita�").

5.3.7. Przechodzenie od pieni�dza tradycyjnego do PN i vice versa

Pieni�dz neutralny jest elastyczny, umo�liwiaj�c jego u�ytkownikom transformowanie sald tradycyjnych w salda PN i vice versa.

Oczywi�cie dodatnie saldo neutralnego pieni�dza nie mo�e zosta� zamienione bezpo�rednio na tak� sam� sum� pieni�dza tradycyjnego. To zrujnowa�oby system. Natomiast klienci mog� deponowa� swoje PN na kontach oszcz�dno�ciowych PN lub kupowa� N-obligacje, dzi�ki czemu unikaj� op�at p�ynno�ciowych i tworz� zabezpieczenie w banku, kt�re mo�e stanowi� podstaw� do zaci�gni�cia po�yczki w pieni�dzu konwencjonalnym, za kt�r� klient musi p�aci� zwyk�e oprocentowanie.

Klient kt�ry ma do sp�acenia nale�no�ci w PN, a dysponuj�cy odpowiedni� ilo�ci� pieni�dza tradycyjnego, nie z�o�y pieni�dzy na swym N-koncie aby sp�aci� N-d�ug, poniewa� oznacza�oby to po�wi�cenie bezkosztowych korzy�ci z tradycyjnego pieni�dza, bez uzyskania �adnej rekompensaty. Bank m�g�by zasugerowa�, �e mo�e z�o�y� te pieni�dze na tradycyjnym rachunku oszcz�dno�ciowym lub zakupi� oprocentowane obligacje a nast�pnie wzi�� po�yczk� w N-pieni�dzu, na pokrycie swych p�atno�ci. Wida� st�d, �e klienci mog� korzysta� z mar� przeliczeniowych mi�dzy pieni�dzem tradycyjnym a neutralnym bez zagro�enia dla systemu PN. Ta opcja mo�liwo�ci korzystania z mar� przeliczeniowych mi�dzy dawnym a nowym pieni�dzem stanowi jeden ze sposob�w, dzi�ki kt�rym SPN mo�e wygra� konkurencj� z pieni�dzem tradycyjnym, poniewa� nawet kontrahenci dysponuj�cy pieni�dzem tradycyjnym maj� motywacj� aby zach�ca� swych partner�w do korzystania z rachunk�w PN. Korzystaj�c z tej szansy przyczyniaj� si�, na d�u�sz� met�, do zredukowania mar�, z kt�rych bior� si� ich zyski i powoduj� rozpowszechnianie si� SNP kosztem pieni�dza tradycyjnego.

Im bardziej rozprzestrzenia si� SPN, tym wi�ksze szanse dla wszystkich bank�w bior�cych w nim udzia� do refinansowania PN nie na tradycyjnych rynkach finansowych, lecz na rynkach PN. To doprowadzi wi�c w ko�cu do wymienialno�ci pieni�dza neutralnego na tradycjonalny i odwrotnie. Cena pieni�dza tradycyjnego wyra�ona w pieni�dzu neutralnym b�dzie wi�ksza od jego warto�ci nominalnej, poniewa� pieni�dz tradycyjny b�dzie s�u�y� jako idealna rezerwa p�ynnych aktyw�w, za kt�re warto b�dzie zap�aci� dodatkow� cen�. Lecz owe nadwy�kowe w�a�ciwo�ci pieni�dza tradycyjnego nie b�d� ju� powodowa� ani niesprawno�ci w gospodarce pieni�nej ani spo�ecznej niesprawiedliwo�ci i krzywdy.

6. Trzy zarzuty wobec gospodarki neutralnego pieni�dza

W dyskusjach dotycz�cych pieni�dza neutralnego ludzie wyra�aj� regularnie pewne zastrze�enia, ca�kiem przekonywuj�ce dop�ty, dop�ki my�li si� w kategoriach praktycznych zachowa� i odpowiadaj�cych im teoretycznych koncepcji ekonomii zwi�zanej z tradycyjnym pieni�dzem. Jest niemo�liwo�ci�, przestawi� z miejsca ca�e swoje my�lenie ze �wiata gospodarki pieni�dza tradycyjnego do �wiata gospodarki pieni�dza neutralnego - tak te� by�o i ze mn�. Jak wy�ej powiedzieli�my, trudno jest naruszy� brak w�tpliwo�ci odno�nie efektywno�ci obecnego systemu pieni�nego. Jeszcze trudniej jest zrozumie� jego niesprawno�ci i skonstruowa� teoretycznie technik� transakcji pieni�nych, kt�ra pozwoli�aby na ich unikni�cie. Jednak�e nawet gdyby si� to uda�o, to jeszcze nie mo�na m�wi� o pe�nym zadomowieniu si� w nowym �wiecie neutralnego pieni�dza. Tradycyjne sposoby widzenia, oczekiwania i zachowania si� wci�� s� aktywne budz�c ca�y szereg w�tpliwo�ci wobec nowych koncepcji opartych na pojedynczych do�wiadczeniach czy teoriach, kt�re zrodzi�y si� w �rodowisku tradycyjnej gospodarki pieni�nej.

6.1. Oszcz�dzanie bez oprocentowania

Jeden z takich typowych zarzut�w brzmi: "Kt� b�dzie oszcz�dza�, je�li nie b�dzie ju� m�g� uzyska� procent�w?"

Odpowied� jest prosta: Ka�dy kto troszczy si� o swoj� przysz�o�� ma motywacj� do roz�o�enia swych �yciowych dochod�w w spos�b optymalny, tak aby m�g� utrzyma� sw�j oczekiwany standard �ycia tak�e w okresie gdy nie b�dzie ju� pracowa� zarobkowo. Je�li jednak�e takie osoby otrzymuj� procentowe korzy�ci za od�o�enie konsumpcji, w�wczas maj� motywacj� i s� sk�aniane do aktualnego konsumowania mniej, za� w przysz�o�ci wi�cej ni� optymalnie wynika�oby z ich w�asnych skal preferencyjnych; nie wspominaj�c o innych, kt�rzy musz� sfinansowa� to zwi�kszenie owych przysz�ych dochod�w poprzez jednoczesne wymuszone zmniejszenia ich w�asnej konsumpcji. "Oprocentowanie" nie popycha rozwoju produkcji poprzez wynagradzanie "oszcz�dzania", raczej przeciwdzia�a obecnej aktywno�ci, poniewa� wynagradza "oszcz�dzaj�cego", a r�wnocze�nie karze przedsi�biorc� kosztami obci��aj�cymi jego transakcj�, a wi�c i jego dzia�alno�� produkcyjn�. Co wi�cej, wszystkie inwestycje przynosz�ce niewielki doch�d, kt�ry nie pokrywa kosztu pieni�dza, zostaj� zablokowane z powodu zbyt wysokich pieni�nych koszt�w transakcji, kt�re nazywa si� zwykle "oprocentowaniem finansowego kapita�u".

D�u�nicy, nie b�d�c ju� zmuszani do wydawania pieni�dzy na pokrycie nale�no�ci za oprocentowanie, zu�yj� je na inne cele. Mog� je "oszcz�dzi�" i kupi� za to uprawnienia do pobrania pieni�dzy w przysz�o�ci. Mog� je wyda� na zakup d�br obecnych czy przysz�ych. Poniewa� jednostki na og� zaci�gaj� kredyt na zakup d�br, to przewa�nie b�d� zu�ywa�y pieni�dze zaoszcz�dzone na oprocentowaniu, na aktualne lub przysz�e zakupy towar�w. Konsumenci b�d� chcieli wi�cej ni� obecnie d�br konsumpcyjnych , za� producenci - wi�cej d�br produkcyjnych.

Z drugiej strony posiadacze pieni�dzy, nie mog�c zarabia� na nich procent�w, mniej b�d� mogli wydawa�. Zmniejszy si� ich popyt na dobra konsumpcyjne i produkcyjne. Skoro po�yczkodawcy z regu�y dysponuj� zbywaj�cym pieni�dzem, b�d� mieli nadal tendencj� do "oszcz�dzania": zwi�kszanie konsumpcji d�br realnych b�dzie im przysparza�o coraz mniejszych kra�cowych u�yteczno�ci, obci��aj�c ich rosn�cymi kra�cowymi kosztami. Dlatego mo�e by� dla nich ca�kiem korzystne unikanie kosztu z dodatkowych nabytk�w rzeczowych dzi�ki bezkosztowym, nawet nieoprocentowanym obligacjom.

6.2. Czy starczy "kapita�u", gdy nie b�dzie oprocentowania

Inny zarzut, �ci�le zwi�zany z pierwszym, jest taki, �e "zabraknie kapita�u finansowego, co doprowadzi do zmniejszenia produktywno�ci, je�li kapita� nie b�dzie przynosi� procent�w".

Jak ju� powiedzieli�my, "kapita�" oznacza zyski z wypo�yczania pieni�dzy, kt�re nie powi�kszaj�, lecz zaburzaj� i zmniejszaj� efektywno�� pieni�dza jako katalizatora naszej gospodarki. To samo odnosi si� do "kapita�u" rozumianego jako �r�d�a zysk�w z d�br realnych, kt�re wypo�yczono, wydzier�awiono, czy oddano innym w u�ytkowanie na jakich� innych

warunkach. Aktywni u�ytkownicy nie b�d� mogli efektywnie produkowa�, je�li nie sfinansuj� zysk�w, kt�re z grubsza bior�c odpowiada�yby oprocentowaniu jakie musieliby zap�aci�, gdyby te dobra nabyli zamiast je wypo�ycza�.

Nasza wiara w "produktywno�� kapita�u" stanowi sk�adnik "umys�owych opor�w". Tymczasem faktycznie ta rzekoma produktywno�� "kapita�u" finansowego czy innego ogranicza si� do zach�t do powstrzymywania si� od rzeczywistej dzia�alno�ci po stronie poda�owej i karania za anga�owanie si� w aktywno�� po stronie popytowej kapita�u. Zatem "kapita� finansowy" nie jest w�a�ciwie niczym innym jak po pierwsze okre�leniem na koncepcyjne samooszukiwanie si�, po wt�re, terminem u�ywanym dla ideologicznego usprawiedliwiania obecnej niesprawno�ci monetarnej i bior�cej si� z niej spo�ecznej niesprawiedliwo�ci. Cierpimy na fatalne kapitalistyczne z�udzenie, pozwalaj�ce nam na uwa�anie "kapita�u" przeszkadzaj�cego produkcji, za co� produktywnego!

6.3. Wycena i alokacja w sytuacji nieobecno�ci oprocentowania

Inny zarzut: "Gdy kredyt nie jest obci��ony kosztami odsetkowymi, jednostki mog� nabywa� nieograniczone ilo�ci pieni�dzy. Jest to absurdalne i ukazuje absurdalno�� idei pieni�dza neutralnego. Oprocentowanie jest i musi by� zawsze cen�, kt�ra kieruje alokacj� �rodk�w finansowych". Odpowiedzi s� tu, podobnie jak poprzednio proste, cho� musz� przyzna�, �e zrozumienie ich mo�e wymaga� pewnej bieg�o�ci w zakresie elementarnej ekonomiki. Je�li obecne zapotrzebowanie na transakcje przestaje by� ograniczone, dla po�yczkobiorc�w, przez oprocentowanie, w�wczas ceny p�acone w przebiegu tych transakcji dok�adniej odpowiadaj� rzeczywistemu aktualnemu popytowi kontrahent�w. I odpowiednio, je�li aktualny popyt na transakcje przestaje by� subsydiowany poprzez odsetki na dobro zamo�nych po�yczkodawc�w, w�wczas ponownie, rzeczywiste potrzeby zar�wno po�yczkodawc�w jak i -biorc�w znajduj� dok�adniejsze odbicie w cenach za dostaw� natychmiastow� [spot price]. Jest to prawdziwe w szczeg�lno�ci w odniesieniu do aktualnych cen za przysz�e towary. Tutaj, zamiast ceny pieni�dza, kt�ra zafa�szowuje ceny towar�w, czyni�c je ta�szymi dla bogatych za� dro�szymi dla biednych, pieni�dz neutralny jest przejrzysty i odzwierciedla rzeczywiste potrzeby w spos�b wolny od zniekszta�ce�, daj�c ubogiemu szans� kupienia towar�w za cen� podobn� jak w przypadku osoby bogatej; za� zamo�nym daj�c szans� do�wiadczenia �ycia bez sztucznego subsydiowania. Alokacja funduszy b�dzie lepsza w przypadku cen dok�adniej wyra�aj�cych rzeczywiste potrzeby. Ceny b�d� reagowa�y na zmiany popytu. Zatem antyprodukcyjna alokacja spowodowana kosztem pieni�dza (odsetki) ust�pi miejsca skuteczniejszej alokacji sterowanej samymi cenami towar�w.

Gdy subsydia dla posiadaczy bogactwa malej� do zera, akumulacja d�br realnych, zamiast by� korzystna staje si� kosztowna, bo rosn�ce koszty kra�cowe d�br przekraczaj� ich malej�ce kra�cowe korzy�ci. St�d realne koszty d�br ograniczaj� ich ilo�� wart� utrzymywania. Ludzie nie b�d� w�wczas irracjonalnie bra� nieograniczonych ilo�ci kredytu w neutralnym pieni�dzu (kt�ry trzeba wyda� aby unikn�� koszt�w p�ynno�ciowych!) je�li dodatkowe dobra przynios� im wi�cej (kra�cowych) koszt�w ni� korzy�ci. Okre�lenie jako absurdalno�� nie jest wi�c stosowne w odniesieniu do pieni�dza neutralnego, lecz do obecnego systemu, kt�ry motywuje i pobudza posiadaczy bogactwa do utrzymania d�br kt�rych nie potrzebuj�, uniemo�liwiaj�c jednocze�nie / innym, kt�rzy d�br potrzebuj�, ich u�ywanie. Pieni�dz neutralny jest przeznaczony i zarazem przystosowany do usuni�cia tych brak�w w alokacji d�br.

Poza tym kto, czy kt�ry bank, b�dzie got�w kredytowa� po�yczkobiorc� bardziej ni� jest on zdolny zwr�ci�? Nawet obecnie po�yczki s� ograniczane nie tylko przez koszt (czysty) ich oprocentowania lecz tak�e przez koszt ryzyka. W istocie on w�a�nie powinien stanowi� realne ograniczenie kredyt�w.

Prof. dr Dieter Suhr
Uniwersytet w Augsburgu
1990
przek�ad Szcz�sny Zygmunt G�rski

Bibliografia

Fisher Irving assisted by Cohrssen Hans R. L.and Fisher Herbert W., Stamp Script, Adelphy Company, New York 1933.

Gesell Silvio, The Natural Economic Order, Neo-Verlag, Berlin 1929.

Keynes John Maynard, The General Theory of Employment, Interest, and Money, MacMillan, London 1936, 1961.

Suhr Dieter, Geld ohne Mehrwert, Fritz Knapp, Frankfurt 1983.

Suhr Dieter, The Capitalistic Cost-Benefit Structure of Money, Springer, Berlin, Heidelberg, New York 1989.

Suhr Dieter and Godschalk Hugo, Optimale Liquidit�t, Fritz Knapp, Frankfurt 1986.

Dieter Suhr - �ycie i dzie�o

Dieter Suhr urodzi� si� 7.5.1939 w Windhoek w po�udniowo-zachodniej Afryce. Tam te� si� uczy�, na przemian z RFN. Po maturze zacz�� studiowa� matematyk� i fizyk�, ale przeni�s� si� na prawo. Powiedzia� kiedy�, �e gdyby mia� kalkulator kieszonkowy do rozwi�zywania studenckich �wicze�, pozosta�by wierny matematyce i fizyce. Praca doktorska obroniona na Uniwersytecie w Hamburgu, opublikowana w 1966 roku, stanowi�a konstytucyjno-prawn� analiz� podstaw w�asno�ci akcyjnej. Po z�o�eniu egzamin�w prawniczych pracowa� na uniwersytetach w Bohum i w Berlinie. Habilitowa� si� i pracowa� jako Privatdozent na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie. W 1975 roku obj�� katedr� Prawa Cywilnego, Filozofii Prawa i Informatyki Prawniczej, gdzie pracowa� do swej �mierci. Przez rok by� S�dzi� Bawarskiego Trybuna�u Konstytucyjnego. Jego sk�onno�ci matematyczno fizyczne skierowa�y go ku teorii system�w i do opracowania nowatorskich program�w w zakresie informatyki prawniczej.

W 1976 r. Dieter Suhr opublikowa� swoje drugie [po rozprawie habilitacyjnej] wielkie dzie�o w dziedzinie prawno-konstytucyjnej Entfaltung des Menschen durch die Menschen [Rozw�j cz�owieka przez cz�owieka], b�d�ce przede wszystkim rozwa�aniem na temat poj�cia wolno�ci.

Szczeg�lnie interesowa�y go implikacje Artyku�u 2 Ust. 1 niemieckiej Konstytucji - prawo ka�dego do swobodnego rozwoju osobowo�ci - i Art. 14 - na temat w�asno�ci w aspekcie Pa�stwa Prawa i Pa�stwa Opieku�czego.

W pocz�tku lat 80. Suhr zainteresowa� si� szczeg�lnie systemem i polityk� finansow�. Wkr�tce ukaza�y si� jego publikacje na ten temat, z kt�rych najobszerniejsze to: Geld ohne Mehrwert, 1983 [Pieni�dz nieoprocentowany]; Optimale Liquidit�t, 1986 [Optymalna p�ynno��]; Befreiung der Markwirtschaft vom Kapitalizmus, 1986 [Niekapitalistyczna gospodarka rynkowa]; Alterndes Geld, 1988 [Starzej�cy si� pieni�dz]; Der Kapitalizmus als Monet�res Syndrom, 1988 [Kapitalizm jako przejaw choroby systemu monetarnego]; The Capitalistic Cost - Benefit Structure of Money, 1989 [Kapitalistyczna kosztowo-zyskowa struktura pieni�dza].

Zrozumienie nowych idei D. Suhra natrafi�o jednak�e na du�e opory ze strony ortodoksyjnych ekonomist�w i socjolog�w.

Suhr cz�sto powtarza�, �e utarte ludzkie wyobra�enia na temat rzeczywisto�ci s� przeszkod� do jej poznawania, a co gorsza, zniech�caj� nawet do podj�cia stara� w tym kierunku.

Zmar� 28.8.1990 podczas rodzinnej wycieczki krajoznawczej na Kret�. Pozostawi� �on� i tr�jk� dzieci.

Powy�sza publikacja by�a ostatnim dzie�em Dietera Suhra.¹⁵

Przypisy

¹ Tekst wed�ug www.geldreform.de Dieter Suhr, The Neutral Money Network
² Uwaga Keynesa, 1939, s. VIII, a propos bardzo podobnej sytuacji intelektualnej.
³ Tj. uprawnieniami do przysz�ych uprawnie� do rzeczywistych d�br - 2. stopie� abstrakcji (przyp. t�um.).
⁴ Tak�e wyraz wi�zi wzajemnego zaufania (przyp. t�um.).
⁵ Jako koszt kapita�u (przyp. t�um.).
⁶ Odnosi si� to tylko do po�yczki pieni�nej, a nie do kredytu bankowego, kt�ry stanowi kreacj� nowego �rodka transakcyjnego. Poza tym transakcje mog� w og�le nie dotyczy� d�br realnych lecz np. innych walut, papier�w warto�ciowych, zobowi�za� na przysz�o�� (przyp. t�um.).
⁷finansowego (przyp. t�um.)
⁸ jako medium transakcyjnego (przyp. t�um.).
⁹ dla cel�w spekulacyjnych (przyp. t�um.).
¹⁰ nieusprawiedliwionych (przyp. t�um.)
¹¹ Og�lna teoria zatrudnienia, procentu i pieni�dza, 1936, s. 225 - 229.
¹² Keynes Proposals for the International Cleraing Union.
¹³ W oryginale Neutral Money Network NeuMoNe (przyp. t�um.).
¹⁴ za przetrzymywanie (przyp. t�um.)
¹⁵ Opracowanie t�umacza na podstawie: Jobst von Heynitz und Heinz-Hartmut Vogel, Leben und Werk von Dieter Suhr, Fragen der Freiheit, September/Oktober 1990, Heft 206 Markwirtschaft ohne Kapitalismus s. 3 - 9.

Spis publikacji

projektowanie stron: 3w serwisy informacyjne zobacz statystyki serwisu barter.org.pl

Barter.org.pl

Barter - zamieniasz to, co masz na to, czego potrzebujesz a pieniądze zatrzymujesz!

Spis publikacji

Publikacje

Prof. dr Dieter Suhr SYSTEM PIENIĄDZA NEUTRALNEGO Krytyczna analiza tradycyjnego pieni�dza i "pieni�dz neutralny" jako finansowa innowacja 1

1. Wprowadzenie

1.1. Punkty wyj�cia

1.2. Trudno�ci poj�ciowe

1.3. Sformu�owanie problemu

2. Od ekonomii samowystarczalno�ci do gospodarki pieni�nej

2.1. Brak wymian w spo�eczno�ci gospodarki Robinsonowej

2.2. Koszty transakcyjne gospodarki barterowej

2.3. Koszty transakcyjne w gospodarce pieni�nej

2.3.1. Pieni�dz jako dobro spo�ecznych stosunk�w

2.3.2. Oszcz�dno�� na kosztach transakcyjnych

2.3.3. Pieni�dz jako warunek wst�pny transakcji

2.3.4. Nowe utrudnienie transakcyjne

2.3.5. Oprocentowanie pieni�dza jako nowy koszt transakcyjny

2.3.6. Koszty transakcyjne nowoemitowanych pieni�dzy

2.3.7. Utrudnienia transakcji przez oprocentowanie

2.3.8. Nieodpowiednio�� koszt�w i zysk�w z pieni�dza

2.3.9. Tworzenie i niszczenie pieni�dza

3. Tradycyjne "oszcz�dzanie z inwestowaniem"

3.1. "Pieni�dz" a "kapita�"

3.2. Przezwyci�anie opor�w my�lowych

3.3. Oszcz�dzanie jako quasidestrukcja pieni�dzy

3.4. "Wypo�yczanie" jako quasiemisja pieni�dzy

4. Strukturalna nieneutralno�� pieni�dza

4.1. "Wypo�yczanie zamiast wydawania" a "po�yczanie zamiast sprzedawania"

4.2. Czasowa swoboda pieni�dza wobec czasowej niepewno�ci partner�w transakcji

4.3. Produkcja pieni�dza i korzy�ci z jego p�ynno�ci

5. Pieni�dz bezprocentowy: system Pieni�dza Neutralnego

5.1. Teoretyczna koncepcja koszt�w przechowywania

5.2. Konkurencyjno�� pieni�dza neutralnego wobec obecnie stosowanego

5.3. Par� szczeg��w technicznych

5.3.1. Neutralny pieni�dz bankowy i neutralny pieni�dz papierowy

5.3.2. Rachunek pieni�dza neutralnego (PN)

5.3.3. Refinansowanie kredyt�w w PN

5.3.4. Obci��anie w pieni�dzu tradycyjnym kosztami us�ug w zakresie pieni�dza neutralnego

5.3.5. Symetryczne koszty p�ynno�ci za dodatnie i ujemne salda PN

5.3.6. Unikanie koszt�w p�ynno�ciowych

5.3.7. Przechodzenie od pieni�dza tradycyjnego do PN i vice versa

6. Trzy zarzuty wobec gospodarki neutralnego pieni�dza

6.1. Oszcz�dzanie bez oprocentowania

6.2. Czy starczy "kapita�u", gdy nie b�dzie oprocentowania

6.3. Wycena i alokacja w sytuacji nieobecno�ci oprocentowania

Bibliografia

Dieter Suhr - �ycie i dzie�o

Przypisy

Spis publikacji

Prof. dr Dieter Suhr
SYSTEM PIENIĄDZA NEUTRALNEGO
Krytyczna analiza tradycyjnego pieni�dza
i "pieni�dz neutralny" jako finansowa innowacja ¹