Publikacje

Justyna Wydra - "Szwajcaria ma dwie oficjalne waluty"

W grudniu ubiegłego roku Bank Światowy oficjalnie zaakceptował przyznanie skrótu CHW jednostce monetarnej szwajcarskiego Banku WIR. W ten sposób uinstytucjonowany został frank szwajcarski WIR, waluta, którą od ponad siedemdziesięciu lat posługują się lokalne społeczności biznesowe Szwajcarii i Lichtensteinu. Uznanie, z jakim spotkał się ten pierwszy prywatny pieniądz, daje wspaniałe perspektywy inicjatywom wzorującym się na Banku WIR na całym świecie, także w Polsce.

Idea zastosowania lokalnej waluty dla wsparcia rozwoju małych społeczności wdrażana jest w życie od ponad siedemdziesięciu lat, od czasu gdy po krachu na giełdzie nowojorskiej Wielki Kryzys opanował światowe rynki. Na tle sytuacji ekonomicznej szwajcarscy drobni kupcy i rzemieślnicy postanowili współpracować ze sobą niejako poza rynkiem finansowym. Wprowadzili własną walutę, którą rozliczali wzajemne zakupy. Takie były początki Banku WIR, organizacji działającej nieprzerwanie do dziś dnia i skupiającej ponad 20% firm ze Szwajcarii i Lichtensteinu. Próby wprowadzenia do obiegu prywatnych walut miały miejsce już wcześniej. Samą ideę propagował na przełomie wieków XIX i XX zamieszkały w Argentynie niemiecki emigrant Silvio Gesell (1862-1930). Postulował on nie tylko obracanie lokalnymi, niewymienialnymi walutami, ale twierdził także, że pieniądz powinien "rdzewieć" czyli tracić na wartości w momencie, gdy wyłączany jest z obiegu poprzez lokowanie go na kontach. Według Gesella "rdzewiejący pieniądz" zaktywizuje wymianę handlową i przyczyni się do zasypania przepaści ekonomicznej między bogatymi a biednymi. Trudno zgodzić się z Gesellem, że pieniądz, tracący z czasem na wartości razem ze zniesieniem własności ziemi na rzecz jej dzierżawy, zlikwiduje wszystkie problemy świata, włącznie z wojnami, głodem i zarazami. Nieliczne podejmowane dotychczas próby wprowadzenia na rynek lokalnej waluty przyniosły jednak zaskakująco dobre rezultaty w postaci zredukowania bezrobocia i ogólnego rozwoju lokalnych społeczeństw.

Początki

Przed WIR-em podjęto kilka prób wprowadzenia w życie pewnych elementów planu Gesella. Oto dwa przykłady: ź W roku 1920 górnicze miasteczko Schwanenkirchen (Bawaria, Niemcy) wprowadziło jako środek płatniczy kwity o nazwie Wära. Do tej pory sytuacja w miasteczku była dramatyczna - z braku kapitału zamknięto kopalnię, górnicza ludność Schwanenkirchen pozostawała bez pracy. Przeprowadzając swego rodzaju eksperyment ekonomiczny kopalnię uruchomiono ponownie zatrudniając bezrobotnych, płacono im jednak nie w  Reichsmarkach, lecz w kwitach Wära, za które dokonywali zakupów w lokalnych sklepach. Z kolei sklepikarze płacili Wärami hurtownikom, ci producentom itd., aż kwity wracały do kopalni. Dodatkowy obrót kwitami napędzany był dzięki temu, że te prywatna waluta miesięcznie traciła 1% ze swojej wartości w momencie, gdy była przetrzymywana. Posługiwanie się "rdzewiejącym pieniądzem" w krótkim czasie przywróciło dobrobyt w  Schwanenkirchen. ź Podobna sytuacja miała miejsce w austriackim mieście Woergl w roku 1932. Znowu kryzys ekonomiczny, pozostający bez pracy mieszkańcy i ogromne zadłużenie gminy w Insbrucker Sparkasse. Zarząd gminy postanowił wystawiać robotnikom wykonującym pracę na rzecz gminy tzw. "Zaświadczenia Pracy", które były niczym innym, jak środkiem płatniczym akceptowanym przez handlowców i rzemieślników w Woergl. Oczywiście "Zaświadczenia Pracy" miesięcznie traciły na wartości 1% jeśli nie trafiały do obrotu. Efektem takiej polityki gospodarczej była redukcja bezrobocia w gminie o 25% w ciągu 13 miesięcy, rozwój lokalnej infrastruktury i nowe inwestycje w budynki użyteczności publicznej. W tym samym czasie bezrobocie w pozostałych miastach Austrii systematycznie rosło, a nad krajem zaczynało już straszyć widmo faszyzmu… Niestety, obydwie te obiecujące inicjatywy zostały zablokowane odgórnie, przez władzę centralną.

WIR

Inaczej rzecz miała się w Szwajcarii. Także WIRtschaftsring-Genossenschaft została powołana do życia jako odpowiedź lokalnego społeczeństwa na kryzys ekonomiczny, jednak w Szwajcarii żadna instytucja państwowa nie zakwestionowała legalności działania WIR-u. Pozwoliło to tej organizacji, funkcjonującej w duchu Silvio Gesella, rozwinąć skrzydła. Bank WIR to klub barterowy, którego uczestnikami są średnie i małe przedsiębiorstwa świadczące sobie nawzajem usługi i sprzedające towary bez użycia gotówki. Rozliczeniami transakcji zajmuje się centralna komórka prowadząca konta barterowe uczestników, pobierająca niewielką prowizję za świadczone przez siebie usługi. Bank WIR spełnia funkcję informacyjną, wydając materiały o podaży towarów i usług dostępnych dla uczestników, rozlicza transakcje, prowadzi konta zrzeszonych firm, oraz udziela nieoprocentowanych (lub bardzo nisko oprocentowanych) kredytów w swojej wewnętrznej walucie, czyli WIR. WIR odbiega od ducha Gesella, bo nie "rdzewieje". Nie jest on wymienialny na franka szwajcarskiego, stanu swojego konta w Banku WIR nie można zatem zamienić na gotówkę, można go jedynie wykorzystać do zakupu dóbr oferowanych przez inne, zrzeszone firmy. Od rok u 1934, czyli daty jego powstania, Bank WIR stale się rozwija. Dziś należy do niego ponad 20% przedsiębiorstw ze Szwajcarii i Lichtensteinu. Skąd tak duży sukces systemu obrotu prywatnym pieniądzem akurat w tym regionie Europy, sukces, którego na taką skalę nigdzie nie powtórzono? Odpowiedź tkwi w mentalności szwajcarów. Jest to społeczeństwo mocno zintegrowane na szczeblu lokalnym, bardzo zamknięte na wpływy zewnętrzne, przyjmujące za to z otwartymi ramionami wszelkie inicjatywy wspierające lokalny rozwój. Prywatny pieniądz jest jednym ze sposobów pozytywnej separacji regionu i uniezależnienia go od negatywnych wpływów globalizacji, uniemożliwia bowiem poprzez swoją niewymienialność wysysanie kapitału z rynku.

WIR jako waluta

WIR bowiem, mimo, że stał się oficjalną walutą, ma pewne cechy odróżniające go od typowego pieniądza. Nie podlega żadnemu prawnemu obowiązkowi akceptacji, nie występuje w postaci banknotów i monet, nie przynosi odsetek i nie może zostać wymieniony na inną walutę. Tych obostrzeń wymaga misja Banku WIR, gdyż w innym przypadku jego działalność jako elitarnego klubu biznesowego skupiającego małe i średnie przedsiębiorstwa, utraciłaby sens. Przyznanie oficjalnej nazwy "frank szwajcarski WIR" i symbolu CHW świadczy jednak o uznaniu dla skuteczności inicjatyw z zakresu tzw. "nowej ekonomii", do jakich niewątpliwie zalicza się Bank WIR. Homologacja i ochrona międzynarodowa skrótu CHW ma znaczenie bardzo praktyczne, bowiem terminale płatnicze nowej generacji do realizacji transakcji przyjmują wiele typów walut. W przypadku zapłaty kwoty lub jej części w WIR drogą elektroniczną w kasie sklepu należy podać kod waluty odpowiadający normom międzynarodowym. Uznanie więc CHW jako oficjalnego pieniądza znacznie upraszcza realizowanie płatności przez zrzeszonych w Banku WIR.

Przyszłość prywatnych walut

Inicjatywy wzorowane na idei działania Banku WIR powstają na całym świecie, najintensywniej rozwijają się w USA, można je spotkać niemal w każdym kraju europejskim, wystarczy wymienić belgijski RES, duński ABSI, szkocki tBEX, czy funkcjonujące w Czechach, Słowacji i w Polsce BCI. Przyjmują one nazwy "platform barterowych", bądź "systemów barteru wielostronnego", co dobrze oddaje ideę ich działania - powrót do wymiany towarowo-usługowej ale w nowoczesny sposób, czyli z użyciem jako środka płatniczego zapisów księgowych na kontach uczestników tych systemów (platform). Te zapisy księgowe to de facto prywatny pieniądz, nie występujący w postaci monet i banknotów, nieakceptowany jako środek płatniczy poza systemem barterowym, niewymienialny na inną walutę. Prognozy dla oficjalnych systemów walutowych przewidują zanikanie walut narodowych w procesach konsolidacji rynków (patrz wprowadzenie euro). Homogenizacja i globalizacja gospodarki przy całym szeregu zalet, niesie jednak ze sobą wiele niebezpieczeństw dla lokalnych rynków, takich jak dalsza polaryzacja regionów biedy i bogactwa będąca konsekwencją odpływu najwartościowszych pracowników do krajów rozwiniętych, czy przenoszenia produkcji do krajów rozwijających się. Dlatego już dziś szuka się skutecznych metod łagodzenia tych negatywnych skutków globalizacji. Jak pokazuje przykład Szwajcarii, jedną z recept może stać się wprowadzanie do obrotu na lokalnych rynkach prywatnych walut. Ich siła tkwi w niewymienialności, co blokuje odpływ kapitału z lokalnego rynku i w efekcie napędza koniunkturę. Niestety, wciąż niewiele osób zdaje sobie sprawę z możliwości drzemiących w systemach barteru wielostronnego i może minąć jeszcze wiele czasu, zanim ich rola jako siły napędowej zostanie doceniona przez lokalne społeczeństwa.

* Justyna Wydra jest pracownikiem platformy barterowej BCI, działającej na polskim rynku od roku 2001.

Spis publikacji

1. Yves Jacques "Wywiad z byłym szwajcarskim bankierem"
2. Górski Szczęsny Z. "WHOM DOES THE WELFARE STATE TAKE CARE OF?"
3. Górski Szczęsny Z. "KIM OPIEKUJE SIĘ 'PAŃSTWO OPIEKUŃCZE'?"
4. Włodzimierz W. Bojarski "Gospodarka i państwo dla społeczeństwa"
5. Maurice Allais "Obecny światowy kryzys"
6. Mgr inż. Marek Głogowski "Barter Na Kryzys" (spisany ze słuchu)
7. Raport Konwersatorium "O lepszą Polskę"
8. Bernd Senf "Gdy Titanic nabiera wody potrzebne są łodzie ratunkowe"
9. Richard Douthwait "Jak wydostać się z pułapki płynnościowej?"
10. Andrzej Żwawa "Ekonomia Alternatywna - obecność idei w Polsce, eksperymenty, wnioski, które z nich wynikają, oraz omówienie potencjalnych szans na rozwój tej ekonomii"
11. Colin Barclay - Smith "Dlaczego wciąż brak nam pieniędzy"
12. Bernard Lietaer "Ponad chciwością i niedostatkiem"
13. Lista dyskusyjna Yahoo "Pieniądz jawny"
14. Thomas H. Greco "Pieniądz i dług. Rozwiązanie globalnego kryzysu"
15. Thomas H. Greco "Uwagi o bankowości jako profesji zawodowej i jej reformie"
16. Thomas H. Greco "Uwagi o podstawach emisji pieniądza [...]"
17. Jacek Andrzej Rossakiewicz "W stronę demokracji finansowej"
18. Jacek Andrzej Rossakiewicz "Pieniądz oprocentowany ujemnie"
19. Dieter Suhr "System pieniądza neutralnego"
20. F.E. Ricardo "Opowieść o pyrach żyrowych"
21. Silvio Gesell "Historia Robinsona Crusoe"
22. Krzysztof Lewandowski "Pieniądz etyczny"
23. Deirdre Kent [...] - 11 rozdział książki "Health Money Healthy Planet"
24. Larry Hannigan & Stephanie Relfe "Chcę mieć Ziemię plus 5%"
25. Justyna Wydra "Szwajcaria ma dwie oficjalne waluty"
26. Wanda Loskot "Manhattan za paciorki wartości $50. [...]"
27. Margrit Kennedy "Pieniądz wolny od inflacji i odsetek"
28. Janusz Reichel "Rzecz o pieniądzu dla lokalnych społeczności, [...]"
29. Erhard Glötzl "Bezrobocie"
30. Kamil Kruk "Homo Consumens"
31. Szczęsny Zygmunt Górski "Kryzys kapitalizmu"
32. Dr Krzysztof Lachowski "Dokąd zmierza świat XXI wieku"
33. Dr Krzysztof Lachowski "Sprzężenie zwrotne globalnych procesów"
34. Dr Krzysztof Lachowski "Konwencjonalna ekonomia globalna z mechanizmem pieniądza odsetkowego i alternatywa w postaci spółdzielczości oraz systemu pieniądza barterowego"
35. Dr Janusz Reichel "Pieniądz zastępczy na ziemiach polskich"
36. Praca zbiorowa. Czy grozi nam światowe załamanie gospodarcze?
37. Krzysztof Borawski - Pułapki analizy wskaźnikowej
38. Richard C. Cook "Reforma monetarna - czyli jak narodowy system pieniężny powinien działać"Artykuł w tłumaczeniu Krzysztofa Lewandowskiego.
39. Jan Szczepankiewicz "Inteligenta pracującego" umysł oszalały.